- Дык за чыю вольнасць мы станем... ваяваць? Дазвольце ўдакладніць, - раптам спытаўся пан Ежы.
- За нашу. За вольнасць Беларусі!
- Беларусі? Якой яшчэ такой Беларусі! - зашыпеў пан аканом і ўжо ў сваю чаргу вытрашчыў вочы на Артура.
Артур з выглядам бездапаможнасці абхапіў галаву рукамі.
3. Новы народ - новая мова
- Ну, пан Урбановіч, здаецца мне, - сказаў Артур, рэзка ўстаючы, - што прыйдзецца прачытаць вам дабрэнную лекцыю...
- Ну-ну, я слухаю. - Аканом сеў у крэсла і закінуў нагу на нагу.
- Ці хіба вы не ведаеце, што ўсе гэтыя паны, - Артур патрос спіскам, - ёсць чысцейшай вады нашынская, ліцвінская, беларуская шляхта?
- Ведаеце што? Давайце без лекцый, - зашыпеў пан аканом, падскочыў з крэсла, нервова стаў хадзіць па пакоі. - Якая такая беларуская шляхта? Тут што з польскасцю рабіць? Што рабіць з Міцкевічам? З Касцюшкам? Гэта несумненна палякі... Аднаго Міцкевіча ўзяць. Класік польскай літаратуры. А мы новую мову ствараем. Навошта?! Хто падтрымае нас?
- Міцкевіч, уласна, і наш класік. Толькі мы яшчэ яго не забралі... Прыйдзе час - забяром. Пра што пісаў Міцкевіч? Пра Польшчу і палякаў? Ці пра Літву... «О, Litwo, ojczyzna moja...» - патэтычна прадэкламаваў Артур. - Ды не бегайце вы... Сядзьце, супакойцеся...
Пан Урбановіч паслухмяна сеў.
- Але гэта нейкі... сепаратызм.
- Сепаратызм? Ну вось так заўсёды, - развёў рукамі Артур. - Расейцы таксама абвінавачваюць палякаў у сепаратызме... Потым, узяць ваш... бацька? Хіба не за родны край ён аддаў жыццё? Як вы не разумееце?!
- Я ўвогуле нічога не разумею... - уздыхнуў і таксама развёў рукамі пан аканом. - Я разумею толькі, што гэта ўсё работа выабражні! Нават... Нават патрыятызм майго бацькі... Ці ведаеш ты, Арце, што майму бацьку ў спадчыну перайшлі ўсе якасці «шырокай душы» продкаў? Не Польшчу ён любіў, а віно, карты, вясёлыя кампаніі. Патрыятызм яму прыпісалі пазней.
- Усе мы людзі, усе мы чалавекі... Слабасці ёсць у кожнага. Калі б не Расея, мы з году ў год заможнелі...
- ...Прагуляўся ў карты дашчэнту, разумееш? Улез у тысячныя даўгі... Ратуючыся ад крэдытораў, пайшоў за Напалеонам... Куды падзецца, вось што. Вось карані ягонага патрыятызму.
- Не ўсе такія...
- Кінуліся ў авантуру, згубілі ўсё, што можна было згубіць...
Пан аканом, адольваючы стомленасць, прыходзіў да розуму. Д'ябал ведае гэтую сучасную моладзь. Тут як ні круці, а належна падлабуньвацца да ўлады. Тады будзе ўсё добра. Гаспадарка стане мацнець. А паспрабуй бунтаваць, агітаваць супраць цара... Адразу прыпомняць польскі патрыятызм бацькі. Пан Ежы выдатна памятаў, як гадоў дзесяць назад на месцы разбуранага маёнтка на так званым Гарадзішчы сяляне знайшлі скарб - куфар з залатымі місамі, кубкамі, каштоўнымі камянямі. Паліцыя трасянула сялян, тыя аддалі знойдзенае. Як мог пан Ежы даказаць, што знойдзены скарб - ягоны? Належала даказаць, што Гарадзішчы - родавы маёнтак. Вунь Вабішчэвічы дзесяткі гадоў даказваюць, што яны шляхта, дваране, а ніякай з гэтага карысці не выходзіць, адныя выдаткі. Што ж, скарб забралі ў расейскую казну, яго спакавалі і павезлі ў паўночную сталіцу.
- Ведаеш, Арцю, давай класціся спаць, - сказаў Урбановіч. - Як кажуць хлопы, пераначуем, болей пачуем. Можаш легчы тут, у кабінеце...
- А вы?
- Я сабе месца знайду - пайду да жонкі.
Аканом сказаў гэтую фразу і ўважліва паглядзеў на Артура. Малады, прыгожы, натхнёны, хоць і моцна стомлены твар арганізатара інсурэкцыі заставаўся нерухомы. Гэта заспакоіла аканома.
- Спіс давай сюды, я схаваю ў надзейнае месца.
Артур аддаў спіс. Аканом яшчэ раз уважліва прагледзеў спіс магчымых паўстанцаў, прачытаў некалькі фразаў, зморшчыўся.
- Што пану не зразумела? - зіркнуў воўкам Артур.
- Грамада... - прачытаў аканом. - Або яшчэ: грамаднік...
- Ну, - патлумачыў Артур, - гэта грамадзянін, а грамада - панства, усе людзі...
- А Дома - гэта радзіма?
- Радзіма... - прашаптаў Артур. Вочы ў яго зліпаліся.
Пан Урбановіч прынёс падушку, коўдру. Малады Буевіч заснуў адразу, як ягоная галава дакранулася да падушкі. Аканом падаткнуў коўдру, падышоў да акна, адхінуў куртыну. За цяжкімі аксамітнымі плашчаніцамі даўно ззяла бліскучая раніца.
4. На пастаялым двары
На другі дзень пасля абеду ў карчму пры пастаялым двары заявілася тройца: капітан жандармерыі Фогель, спраўнік і прыстаў Вусаціха. Карчмар паставіў гліняныя кубкі, наліў са жбана піва. Жандарскі афіцэр пакаштаваў напою, скрывіўся.
- Лепшага няма?
- Лепшае - гарэлка, - адгукнуўся прыстаў.
- Не, гарэлка пачакае... - зморшчыўся капітан. - Тут у мяне сякія-такія справы. Эй, гаспадар, ці смачны ў цябе расол?