- Так-так. Лесу казённага валокі тры-чатыры нам бы не пашкодзіла.
- Усе народы роўныя, і людзі ўсе роўныя, мы - грамадзяне... - натхнёна гаварыў Стасік.
Чырвань ад сораму ў яго прайшла.
- Уга, - ківаў галавой дзед, - акурат хапіла б. Каб, як колісь, ляда высечы, выпаліць, выкапанічыць, засеяць, калі Бог паспрыяе з пагодай, дачакацца ўраджаю...
- Хопіць нам расейскага дэспатызму, - узмахнуў рукой Стасік, каб падкрэсліць важкасць словаў.
- ...потым сабраць, змалаціць, прадаць, узяць капейчыну, во сюды, у шабету, - стары паляпаў па поясе, дзе, між іншым, ніякай шабеты не меў, - і тады ты сва-бод-ны!
- Звергнуць ненавіснае іга, тыранію, выйсці з рабства... - тарочыў малады пан.
- ...і тады ты сва-бод-ны! Хочаш - ідзі ў карчму, хочаш - купляй каня, - казаў пра сваё дзядулька. - А то вунь кабыла ляжыць хворая...
- Годзе цярпець маскалёў...
- Ці лесу на новую хату. Праўду, праўду, пане Арцю, кажаце... Свабода вялікая рэч.
- І калі мы заваюем незалежнасць, будзем жыць у сваёй дзяржаве, то ў нас будзе ўсё - нашымі будуць усе лясы, палеткі, усе дубы і закоты. Усё будзе наша: і свае суды, і сваё войска, і свае грошы.
- Можа, і ваша, паночку, - згадзіўся дзядуля. Ён абапёрся на кій. - Вашымі будуць суды, войскі, грошы. Грошы рыхтык вашымі будуць. І зямля ваша, і лес, і луг, а нашымі застануцца граблі, вілы, рыдлёўкі.
Стасік разгубіўся перад такім паваротам справы. Стары яўна перайграваў яго. Спачатку з усім згаджаўся, а цяпер вось як павярнуў.
- У нас мова будзе свая... - выдыхнуў Стасік. - Мова, універсітэт, газета...
- Дык яна, мова, у нас і так свая, - здзівіўся стары. - У вас - польская, свая, а ў нас свая, мужычая, сялянская.
Стасік збянтэжыўся.
- Пасудзіце самі, пане Артуру, ці хочацца нам такой свабоды?
- Дзівак чалавек, - не сунімаўся Стасік, не зважаючы на тое, што стары ўпарта называе яго Артурам, - гэта яму было выгадна. - Калі вашыя сыны будуць свабодныя, вольныя, то возьмуць тое зямлі, колькі захочацца.
- Дык узяць усім захочацца. Рабіць хто будзе? - паглядзеў дзядулька на Стася. - Калі паглядзець проста, панам і цяпер свабода. А за нашым братам мужыком належна глядзець. Дурню дай волю, гэта ж разбой, грабежніцтва, гульба... Ды і над вашым панам-братам наглядчык трэба, ой трэба. Калі не цар, то нашыя брухачы на карак так сядуць, што заездзяць, не раўнуючы, як заездзілі вунь гэтую кабылу, - стары паказаў кіем на маліннік.
Кабыла ў малінніку прачнулася і павярнула галаву да людзей з такім выразам, нібы чакала, што ёй вельмі цікава, што людзі скажуць далей. Курыца з выскубанай каршуном спінай падышла да Стасевага чаравіка і наўдачу клюнула праўзук.
- Ну, не вельмі мой бацька на сялянах наездзіў, - незадаволена праказаў Стасік.
- А я не кажу пра вашага бацьку, - не сунімаўся старэча. - Вазьмі вунь пана Налётку. Дачок, што называецца, у чорным целе трымае, не шкадуе ні сябе, ні іх. Праўда. Сам, як вол, цягне ярмо і ўдзень, і ўночы, а як парабка возьме - прадыхнуць не дае, пане Арце...
- Я не Артур... Я - Станіслаў, - нарэшце запярэчыў Буевіч, разумеючы, што агітацыя ў яго выйшла на пшык.
- ...пане Артуру, - не слухаў паніча старэча. - Воля для тых, хто ведае, нашто яму тая воля. А нам нашто воля? З ласкі Божай сена на балоце нарабіў, вазоў пару прадаў, вось табе і воля. Дзе якую рыбіну на кірмаш занясеш ці качку ўпалюеш, жыду аддасі - усё грош, усё капейка. Вось і воля, так і жывеш...
- Ды вы не жывеце, вы марнееце! Не ведаеце, не бачыце свету... Не разумееце, што ёсць Парыж, Вена, Варшава...
- Нашто мне ваш Парыж і ваша Варшава? Я жыву дзеля сябе. Жыву ціха і спакойна, і слава Богу. Якой яшчэ трасцы?
Стасік пачухаў патыліцу. Нібыта і праўду кажа стары. Не, гэта - не матэрыял для агітацыі. Юнак нечакана развітаўся, павярнуўся і пашыбаваў прэч.
«Пашукаю каго з маладых, - надумаў Стасік. - Са старымі лепей не звязвацца...»
Яму было прыкра, бо даводзілася прызнаць, што ён не разумнейшы ад гэтага дзядка. Наадварот - дурань дурнем.
4. Нечаканы паварот справы
Але і з маладымі выйшла нявыкрутка. Ішоў па дарозе і натрапіў на маладзёнаў, якія секлі жардзіны. Сярод іх пазнаў сына царкоўнага старасты Максіма Дзеркача, Яўхіма. Той таксама адразу прызнаў панскага сына і стаў вітацца першым. Стась зрабіў змоўніцкі выгляд, паклікаў хлопцаў да сябе і стаў гаварыць пра незалежную рэспубліку, уласную дзяржаву, свой урад, свае грошы.
Дзяркач-меншы не вытрымаў і сказаў:
- Як хочаце, а я раскажу бацьку.
Стасік вылупіў на хлопца вочы.
- Вы - польскі звадыяш і падбухторшчык... Я раскажу бацьку, а ён данясе спраўніку...
Стася кінула ў чырвань. З цяжкасцю апанаваў сябе.
- Вось што, - роблена пасміхнуўся ён. - Многа ты ведаеш, я пагляджу. А мо і спраўнік - наш чалавек?