– Генрык!.. – прамовіў Вакульскі.
– Я ўсё сказаў, развітваюся з панам, – сказаў Шлянгбаўм.
Ён нізка пакланіўся пану Тамашу і выйшаў з пакоя.
– Што за прыкры фарс! – азваўся праз момант пан Тамаш. – Сапраўды, я сказаў у краме некалькі горкіх слоў пра старога Шлянгбаўма, але, прысягаю, я не ведаў, што ягоны сын тут… Ён верне мне дом за семдзясят тысяч, а сам аддаў за яго дзевяноста… Бач ты!.. Што скажаш, пане Станіславе?
– Можа, дом і праўда варты толькі дзевяноста? – нясмела адказаў Вакульскі.
Пан Тамаш пачаў зашпільваць гузікі і папраўляць гальштук.
– Дзякуй табе, пане Станіславе, – казаў ён, – і за дапамогу, і за тое, што займаешся маімі справамі… Што за фарс з гэтым Шлянгбаўмам!.. Але… але… Бэльця просіць цябе заўтра на абед… Грошы забярэш у адваката нашага князя, а што да працэнтаў, якія будзеш мець ласку…
– Выплачу іх наперад за паўгода.
– Я табе вельмі ўдзячны, – працягваў пан Тамаш, цалуючы яго ў абедзве шчакі. – Ну, да пабачэння, да заўтра… І не забудзься пра абед.
Вакульскі правёў яго праз падворак да брамы, дзе ўжо чакала каляска.
– Страшная спёка, – казаў, з цяжкасцю ўсаджваючыся, пан Тамаш Вакульскаму, які яму дапамагаў. – Што за фарс з тымі жыдамі?.. Заплаціў дзевяноста тысяч, а гатовы аддаць за семдзясят… Смеху варта… слова гонару!
Коні рушылі ў бок алеі Уяздоўскае.
Па дарозе дадому пан Тамаш быў нібы ачмурэлы. Ён не адчуваў спёкі, а толькі агульную слабасць ды шум у вушах. Былі моманты, калі яму здавалася, што кожным вокам ён бачыць іначай, або абодвума – бачыць горш. Ён скурчыўся ў кутку каляскі, ківаючыся ад кожнага штуршка, як п’яны.
Думкі і ўражанні блыталіся ў яго дзіўным чынам. То яму здавалася, што ён аблытаны сеткаю інтрыг, з якой вызваліць яго можа толькі Вакульскі. Або што ён цяжка хворы, і толькі Вакульскі здольны яго даглядаць. Або што ён памрэ і пакіне збяднелую дачку, ад якое ўсе адвярнуліся, і паклапаціцца пра яе мог бы толькі Вакульскі. Нарэшце, ён падумаў, як добра мець уласную каляску, гэткую ж зручную і лёгкую, як тая, на якой ён едзе, і каб ён папрасіў, дык Вакульскі падараваў бы яе яму.
“Страшная спёка!” – прамармытаў пан Тамаш.
Коні спыніліся перад домам, пан Тамаш выйшаў, фурману нават не кіўнуў і адразу пайшоў наверх. Ён ледзь валок цяжкія ногі, а калі трапіў у свой кабінет, упаў у фатэль, не здымаючы капелюша і гэтак застаўся сядзець, чым моцна здзівіў слугу, які палічыў за лепшае паклікаць паненку.
– Відаць, весткі добрыя, – звярнуўся ён да панны Ізабэлы, – бо ясны пан нешта… нібы крыху таго…
Панна Ізабэла, якая з удаванай абыякавасцю, але з моцным непакоем чакала бацьку ды вынікаў аўкцыёну, пайшла ў кабінет настолькі хутка, наколькі гэта дазвалялі правілы добрага тону. Бо яна ніколі не забывалася, што панне з яе прозвішчам нельга паказваць жывыя пачуцці нават пры пагрозе банкруцтва. Але яе панаванне над сабою не падманула Мікалая, які па чырвоных плямах на твары здагадаўся, якая яна ўзрушаная, і ён яшчэ раз ціха паўтарыў:
– О! Добра ўсё, мусіць, бо ясны пан… таго…
Панна Ізабэла наморшчыла прыгожы лоб і бразнула дзвярыма кабінета. Яе бацька ўсё яшчэ сядзеў з капелюшом на галаве.
– Што, тата? – з лёгкім незадавальненнем запыталася яна, зазіраючы яму ў пачырванелыя вочы.
– Бяда… галеча!.. – адказаў пан Тамаш і марудным рухам зняў капялюш. – Страціў трыццаць тысяч рублёў…
Панна Ізабэла збялела і апусцілася на скураны шэзлонг.
– Нягоднік жыд, ліхвяр, настрашыў канкурэнтаў, перакупіў адваката і…
– Дык мы ўжо нічога не маем?.. – прашаптала яна.
– Чаму нічога?.. У нас трыццаць тысяч рублёў, а з іх дзесяць тысяч рублёў працэнтаў… Высакародны той Вакульскі!.. Каб ты ведала, як ён сёння мною апекаваўся…
– Навошта яму было апекавацца?
– У мяне быў невялікі ўдар ад гарачыні ды хвалявання.
– Які ўдар?..
– Кроў ударыла мне ў галаву… Але ўжо прайшло… Нягоднік жыд… ну, але Вакульскі, кажу табе, гэта нешта звышчалавечае…
Ён заплакаў.
– Тата, што з табою?.. Я пайду па лекара… – выгукнула панна Ізабэла і ўкленчыла перад фатэлем.
– Нічога, нічога… супакойся… Я падумаў толькі, каб я памёр, дык Вакульскі – гэта адзіны чалавек, якому мог бы даверыць…
– Не разумею…
– Ты хацела сказаць, што не пазнаеш мяне, праўда? Дзівіць цябе, што я твой лёс мог бы даверыць купцу? Але бачыш… калі ў няшчасці адны згаварыліся супраць нас, а іншыя пакінулі нас, ён паспяшаўся на дапамогу, можа, нават жыццё мне ўратаваў… Мы, гіпертонікі, часам надта блізка аціраемся а смерць… Дык пакуль ён са мною няньчыўся, я падумаў, хто б сумленна мог паклапаціцца пра цябе? Бо ні Яанна, ні Гартэнзія, ніхто… Толькі багатыя сіроты знаходзяць апекуноў…