– Пан не француз?
– Я?.. Нарадзіўся ў Вене, вучыўся ў Швейцарыі ды ў Германіі, доўгі час жыў у Італіі, Англіі, Нарвегіі, Злучаных Штатах… А ў маім прозвішчы – мая нацыянальнасць. Я той, у чыім абозе апынуўся: вол – сярод валоў, конь – сярод коней. А як і мне, і ўсім іншым вядома, адкуль у мяне грошы і на што я іх трачу, дык рэшта мяне не цікавіць.
Вакульскі глядзеў на яго ўважліва.
– Бачыць пан, – працягваў Жумар, які барабаніў пры гэтым пальцамі па стале, – я шмат паездзіў па свеце, каб браць пад увагу чыюсьці нацыянальнасць. Па мне, дык існуюць толькі чатыры нацыянальнасці, не зважаючы на мовы. Нумар першы – гэта тыя, пра якіх я ведаю, адкуль яны бяруць грошы і на што іх трацяць. Нумар другі – тыя, пра якіх я ведаю, адкуль бяруць, але не ведаю, на што трацяць. У нумара трэцяга вядомыя выдаткі, хоць невядомыя даходы. А нумар чацвёрты належыць тым, пра якіх я не ведаю ані крыніц даходаў, ані іх выдаткаў. Пра пана Эскабо я ведаю, што ён мае даход з фабрыкі трыкатажу, а траціць грошы на стварэнне нейкай пякельнай зброі, дык я шаную яго… А пра пані баранесу… не ведаю, ані адкуль яна бярэ грошы, ані на што траціць, таму я ёй не давяраю.
– Я купец, пане Жумар, – адказаў Вакульскі, якога непрыемна зачапіла выкладзеная тэорыя.
– Мне гэта вядома. І яшчэ пан – прыяцель пана С’юза, што таксама дае пэўны працэнт. Не да пана, зрэшты, адрасаваныя мае назіранні. Я выклаў іх у якасці лекцыі, якая, маю надзею, мне акупіцца.
– Пан філосаф, – прамармытаў Вакульскі.
– Нават доктар філасофіі двух універсітэтаў, – адказаў Жумар.
– І выконваеш, пан, ролю…
– Слугі?.. Гэта хацеў пан сказаць, – зарагатаў Жумар. – Я працую, пане, каб жыць і забяспечыць сабе рэнту на старасць. А пра тытулы не дбаю: столькі ўжо я іх меў!.. Свет падобны да аматарскага тэатра, дык непрыстойна пхацца ў ім на першыя ролі і адмаўляцца ад тых, якія трапляюцца пад руку. Зрэшты, кожная роля добрая, абы іграць яе з артыстызмам і не ставіцца да яе занадта сур’ёзна.
Вакульскі заварушыўся. Жумар падняўся з крэсла і з галантным паклонам сказаў:
– Гатовы служыць пану.
Потым ён выйшаў з салона.
“Гарачка ў мяне, ці што?.. – ціха прамовіў Вакульскі, сціскаючы рукамі галаву. – Я ведаў, што Парыж дзіўны, але каб аж такі дзіўны…”
Калі Вакульскі зірнуў на гадзіннік, была толькі палова на чацвёртую.
“Больш за чатыры гадзіны да сесіі,” – прамармытаў ён, адчуваючы, як ахоплівае яго трывога ад думкі: што рабіць з часам. Ён ужо ўбачыў столькі новага, паразмаўляў з такою колькасцю людзей, а зараз толькі палова на чацвёртую!..
Нешта незразумелае турбавала яго, яму здавалася, што нечага не стае… “Можа, яшчэ пад’есці? Не. Можа, чытаць? Не. Можа, размаўляць? Хопіць ужо з мяне тых размоў…”
Людзі абрыдлі яму, найменш пачварнымі былі хворыя на манію вынаходніцтва і той Жумар са сваёй класіфікацыяй людскога роду.
Яму не хапала адвагі вярнуцца ў свой нумар з вялікім люстэркам, дык што ж заставалася, як не агляд парыжскіх адметнасцяў. Ён загадаў правесці сябе ў рэстаран Гранд Гатэля. Усё тут было пышнае і вялікае, пачынаючы ад сцен, столі ды вокнаў і сканчаючы колькасцю і даўжынёю сталоў. Але Вакульскі не азіраўся па баках, ён утаропіўся ў адну з вялізных пазалочаных жырандоляў і думаў:
“Калі яна дасягне веку баранесы… яна, прызвычаеная траціць дзясяткі тысяч рублёў штогод… хто ведае, ці не пойдзе і яна шляхам баранесы?.. Тая кабета таксама была маладою, і за ёю мог шалець гэткі ж вар’ят, як я, і яна не пыталася, адкуль бяруцца грошы… Сёння яна ўжо ведае адкуль: з гандлю таямніцамі! Праклятая сфера, што гадуе кабет гэткіх прыгожых і гэткіх…”
У зале яму было цесна, дык ён выбег з гатэля, каб занурыцца ў глыбіню вулічнага шуму.
“Першы раз я пайшоў налева, – думаў ён, – а цяпер пайду направа…”
Вандроўка куды вочы вядуць, па незнаёмым горадзе была адзіным заняткам, які меў для яго нейкую горкую прывабнасць.
“Каб у гэтым тлуме можна было самому згубіцца…” – прашаптаў ён.
Ён павярнуў направа. Мінуў невялікі пляц і выйшаў на другі – вельмі прасторны, абсаджаны дрэвамі. Пасярэдзіне стаяў прастакутны гмах з калонамі навакол, накшталт грэцкае святыні. Вялізныя бронзавыя дзверы былі пакрытыя барэльефамі, на франтоне – таксама барэльефы са сцэнамі, здаецца, апошняга суду.
Ён абышоў гмах, думаючы пра Варшаву. З якой цяжкасцю ўзводзяцца там невялікія будынкі, нетрывалыя, з гладкімі сценамі, а тут чалавечая сіла, нібы на забаву, будуе аграмадзіны і, не задавольваючыся гэтым, яшчэ і аздабляе іх шчодра.
Насупраць ён убачыў кароткую вуліцу, а за ёю – вялізны пляц, на якім віднелася стромкая калона. Ён пайшоў у той бок. Чым бліжэй ён падыходзіў, тым вышэй расла калона, а пляц пашыраўся. Перад калонаю і за ёю білі высокія фантаны, направа і налева цягнуліся ўжо крыху пажоўклыя купы паркавых дрэваў, далей віднелася рака, над якою разыходзіўся дым ад шпаркага парахода.