Вакульскі паглядзеў на старога, абутага ў драўляныя сандалі, як самы ўбогі падзёншчык, потым на яго абстаноўку, якая сведчыла пра ўбоства, і падумаў, што гэты чалавек за свае вынаходніцтвы мог мець мільёны. Але ён выракся іх у імя нейкага будучага дасканала чалавецтва… Яму падалося ў гэты момант, што Гейст падобны на Майсея, які вядзе да абяцанае зямлі яшчэ ненароджаныя пакаленні.
Але стары хімік гэтым разам не адгадаў думак Вакульскага. Ён зірнуў на яго пахмурна і сказаў:
– Што ж, пане Сюзэне, невясёлае тут месца, невясёлая праца?.. Сорак гадоў я так жыву. Гэтыя апараты паглынулі ўжо некалькі мільёнаў, і, можа, таму іх уласнік не мае вольнага часу, не ходзіць на службу і часам не мае чаго есці… Гэта не для пана занятак, – махнуў ён рукою.
– Памыляешся, прафесар, – адказаў Вакульскі. – Зрэшты, у магіле, хіба, не лепш….
– Што тая магіла… бяссэнсіца… сентыментальнасць!.. – прамармытаў Гейст. – У прыродзе няма ані магіл, ані смерці. Ёсць розныя формы існавання. Адны дазваляюць нам быць хімікамі, а іншыя – толькі хімічнымі прэпаратамі. А ўся мудрасць у тым, каб скарыстацца выпадкам, не траціць часу на блазнаванне і нешта зрабіць.
– Вядома, – згадзіўся Вакульскі, – але… Прабач, пан, адкрыцці пана гэткія новыя…
– Я разумею, – перабіў яго Гейст. – Мае адкрыцці гэткія новыя, што… лічыш іх, пан, ашуканствам!.. Не разумнейшымі за цябе выглядаюць і акадэмікі, дык ты ў добрай кампаніі… Ага! Яшчэ раз хочацца табе паглядзець на мае металы, выпрабаваць іх?.. Добра, вельмі добра…
Ён падбег да жалезнае шафы, адамкнуць якую было вельмі няпроста, і па чарзе пачаў даставаць брусочкі металу – цяжэйшага за плаціну, лягчэйшага за ваду, таго празрыстага… Вакульскі разглядаў іх, важыў, падаграваў, каваў, прапускаў праз іх электрычнасць, рэзаў нажніцамі. Гэтыя выпрабаванні занялі некалькі гадзін. У выніку ён, аднак, пераканаўся, што з фізічнага, прынамсі, боку мае дачыненне з сапраўднымі металамі.
Пасля доследаў Вакульскі стомлена ўпаў у фатэль. Гейст схаваў свае экземпляры, замкнуў шафу і з усмешкаю запытаўся:
– Ну, што: факт ці ілюзія?
– Я нічога не разумею, – ціха адказаў Вакульскі, сціскаючы рукамі скроні. – Галава ў мяне трашчыць!.. Метал, у тры разы лягчэйшы за ваду… Неверагодна!..
– Або метал, працэнтаў на дзесяць лягчэйшы за паветра, га?.. – рагатаў Гейст. – Удзельная вага абрынутая… падкоп пад законы прыроды, га?.. Ха-ха-ха!.. Нічога. Законам прыроды, наколькі яны нам вядомыя, нават мае металы нічым не пагражаюць. Пашырыцца толькі наша разуменне ўласцівасцей матэрыялаў ды іх унутранае будовы, ну і пабольшае тэхнічных магчымасцей для людзей.
– А ўдзельная вага? – спытаў Вакульскі.
– Паслухай мяне, – спыніў яго Гейст, – і ты зразумееш, на чым заснавана сутнасць маіх адкрыццяў, хоць і не здолееш іх паўтарыць. Тут няма ані цудаў, ані ашуканства. Тут усё так проста, што зразумець гэта мог бы вучань пачатковае школы.
Ён узяў са стала стальны куб, падаў яго Вакульскаму і запытаўся:
– Вось кубічны дэцыметр, суцэльны, адліты са сталі. Вазьмі яго ў руку. Колькі ён важыць?
– Каля васьмі кілаграм…
Ён падаў яму другі куб, гэткага ж памеру, таксама сталёвы, і запытаўся:
– А гэты колькі важыць?
– Ну, гэты важыць паўкіло… Але ён пусты… – адказаў Вакульскі.
– Дасканала! А гэтая кубічная рашотка са сталёвага дроту колькі важыць? – запытаўся Гейст і падаў яе Вакульскаму.
– Гэтая важыць менш за сто грам…
– Вось бачыш, – выгукнуў Гейст. – Маем мы тры кубы аднолькавага памеру, аднак, рознае вагі. А чаму? Бо ў суцэльным кубе знаходзіцца найбольш малекул сталі, у пустым – іх менш, а ў драцяным – зусім мала. Уяві сабе, што мне ўдалося замест суцэльных малекул пабудаваць рашэцістыя малекулы цел, і ты зразумееш таямніцу адкрыцця. Яна заключаецца ў змене ўнутранае будовы матэрыялаў, што для сучаснае навукі не з’яўляецца навіною. Ну, як?
– Калі бачу ўзоры, я веру, – адказаў Вакульскі, – калі пана слухаю, усё разумею. Але варта мне выйсці адгэтуль…
Ён развёў рукі ў адчаі.
Гейст зноў адамкнуў шафу, пашукаў там і дастаў кавалачак металу, які колерам нагадваў бронзу, падаў яго Вакульскаму і сказаў:
– Вазьмі гэта сабе як амулет супраць сумневаў у маім розуме або цвярозасці майго мыслення. Гэты метал у пяць разоў лягчэйшы за ваду, дык ён будзе нагадваць табе пра наша знаёмства. Пры тым, – дадаў ён з усмешкаю, – ёсць у яго адна цудоўная якасць: ён не баіцца ніякіх хімічных рэчываў… Ён хутчэй знікне, чым здрадзіць мне і выдасць сакрэт… А цяпер ідзі ўжо, пане Сюзэне, адпачні і падумай, што табе рабіць.