Калі старшынёва мне гэта пераказала, я пабег у пакой да панны Эвеліны і без слоў упаў ёй у ногі… Цяпер у Варшаве я напісаў тастамент, а ў ім назваў яе адзінаю і выключнаю спадчынніцаю, нават каб памёр перад шлюбам. Уся мая сям’я за ўсё жыццё не дала мне столькі шчасця, колькі дало гэта дзіця цягам некалькіх тыдняў. А што будзе пазней!.. Што будзе пазней, пане Вакульскі?.. Нікому не задаў я бы падобнага пытання, – скончыў барон, торгаючы яго за руку. – Ну, дабранач…
“Цікавая гісторыя! – прамармытаў Вакульскі пасля таго, як барон пайшоў. – Гэты стары сапраўды па вушы ўхлюндрыўся…”
І барон не знікаў з вачэй, як цень, які паўставаў на малінавым фоне сядзення. Дык нічога не заставалася, як разглядаць яго худы твар, што гарэў цаглянай чырванню, валасы, нібы прысыпаныя мукою, вочы, вялікія, але запалыя, у якіх тлеў нездаровы бляск. Камічнае і сумнае ўражанне рабілі выбухі жарсці ў чалавека, які няспынна хутаў шыю, правяраў, ці добра зачынена акно, і перасаджваўся з месца на месца, хаваючыся ад скразняку.
“Распусціў пер’е! – думаў Вакульскі. – Ці магчыма, каб маладая панна здольная была закахацца ў гэткую мумію? Ён гадоў на дзесяць, не меней, старэйшы за мяне, а гэткі недарэчны, гэткі наіўны!..
Добра, але раптам тая панна сапраўды яго кахае?.. Бо цяжка дапусціць, каб яна яго ашуквала. Наогул, кабеты больш высакародныя за мужчын, яны не толькі робяць менш злачынстваў, але і ахвяруюць сабою значна часцей за нас. Дык, калі цяжка знайсці гэткага подлага мужчыну, які б з ранку да вечара маніў з-за грошай, дык ці можна падазраваць у нечым падобным кабету, маладую панну, выхаваную ў прыстойнай сям’і?
Вядома, нешта стрэліла ёй у галаву, і яна, мусіць, гэткая ж ачмурэлая, калі не ад ягонай знешнасці, дык ад становішча. Іначай бы яе выкрылі, што яна грае камедыю, і барон мусіў бы заўважыць, бо каханне бачыць усё праз мікраскоп.
А калі маладая дзяўчына можа пакахаць гэткага дзеда, дык чаму мяне не можа пакахаць тая?..”
– Вечна вяртаюся да таго ж самага! – ціха прамовіў ён. – Гэта думка ператварылася ўжо ў нейкую манію…
Ён адчыніў акно, зачыненае баронам, і, каб адагнаць надакучлівыя думкі, пачаў зноў разглядаць неба. Квадрат Пегаса апускаўся ўжо на захад, а на ўсходзе падымаўся Бык, Арыён, Малы Сабака і Блізняты. Ён глядзеў на буйныя зоркі, густа рассыпаныя ў гэтай частцы неба, і прыгадалася яму тая дзіўная, нябачная сіла прыцягнення, якая далёкія сусветы звязвае ў адно цэлае мацней, чым гэта маглі б зрабіць нейкія матэрыяльныя ланцугі.
“Прыцягненне, прывязанасць, гэта ж, у прынцыпе, тое самае. Сіла гэткая моцная, што захоплівае ўсё, і гэткая плодная, што пырскае жыццём. Каб пазбавілі мы зямлю прывязанасці да сонца, каб адляцела яна некуды ў прастору, за некалькі гадоў сталася б яна глыбаю лёду. Уцягні мы нейкую беспрытульную зорку ў сферу сонечнае сістэмы, і хто ведае, ці не абудзіцца і на ёй жыццё. Дык чаму ж барону не падпарадкоўвацца закону прывязанасці, які ўласцівы ўсёй прыродзе? І хіба паміж ім і ягонай паннай Эвелінай большая прорва, чым паміж зямлёю і сонцам? Чаго дзівіцца шаленству людзей, калі гэткім чынам шалее сусвет…”
Тым часам цягнік паволі рухаўся і падоўгу затрымліваўся на станцыях. Пахаладала, на ўсходзе пабляклі зоркі. Вакульскі зачыніў акно і лёг на канапу, якая пагойдвалася.
“Калі маладая кабета магла закахацца ў барона, – думаў ён, – дык чаму ж бы я… Бо яна ж яго не ашуквае… Кабеты, наогул, больш высакародныя за нас… менш падманваюць…”
– Калі ласка, пане, тут панове выходзяць… Пан барон ужо п’е гарбату.
Вакульскі прахапіўся. Над ім стаяў кандуктар і будзіў яго самым далікатным манерам.
– Што гэта, ужо дзень? – запытаўся ён здзіўлена.
– О, ужо дзявятая. І ўжо з гадзіну мы стаім на станцыі. Я не будзіў пана, бо пан барон не дазволіў. Але цягнік зараз рушыць далей…
Вакульскі хутка выйшаў. Станцыя была новая, яшчэ не зусім дабудаваная. Нягледзячы на гэта, яму далі вады памыцца і пачысцілі вопратку. Ён канчаткова прачнуўся і зайшоў у маленькі буфет, дзе барон з радасным выглядам піў ужо трэцюю шклянку гарбаты.