Неўзабаве яна развіталася з Вакульскім і параіла яму прайсціся па парку.
Вакульскі выйшаў на дзядзінец і каля левае афіцыны, дзе была кухня, збочыў у парк.
Пазней яму вельмі часта прыгадваліся два першыя ўражанні, якія спаткалі яго ў Заслаўку.
Перадусім непадалёк ад кухні ён убачыў будку і сабаку на ланцугу перад ёю, які заўважыў чужога і пачаў гэтак брахаць, выць і кідацца, нібы ён быў шалёны. Але было відаць, што ў сабакі вясёлыя вочы, і ён матляе хвастом. Вакульскі пагладзіў яго, і жахлівага звера гэта так улагодзіла, што ён не пускаў госця адысці ад сябе. Ён гыркаў, хапаў за вопратку, клаўся на зямлю, нібы дамагаючыся пяшчоты, а прынамсі, хоць бачыць чалавечы твар.
“Дзіўны сабака на ланцугу,” – падумаў Вакульскі.
У гэты момант з кухні выйшла новае дзіва – стары тоўсты парабак. Вакульскі, які ніколі раней не бачыў тоўстага селяніна, пачаў з ім размову.
– Навошта вы трымаеце гэтага сабаку на ланцугу?
– Каб ён быў злы і не пускаў у дом злодзеяў, – з усмешкаю адказаў парабак.
– Дык чаму адразу не ўзяць злога шчанюка?
– Калі ж гаспадыня не хоча трымаць злога сабаку. У нас нават сабака мусіць быць ласкавы.
– А вы, ойча, што тут робіце?
– Я – пчаляр, а спачатку быў ратаем. Але як вол зламаў мне рабрыну, дык ясная пані загадала да пчальніка.
– І добра вам?
– Спачатку то нудна мне было без работы, але пазней прывык і ўсё.
Развітаўшыся з селянінам, Вакульскі павярнуў у парк і доўга праходжваўся па ліпавай алеі, не думаючы ні пра што. Яму здавалася, што ён прыехаў сюды прасякнуты, нават атручаны мітуснёю Парыжа, шумам Варшавы, грукатам чыгунак, і што ўсе гэтыя клопаты, усе болесці, якія ён перажыў, у гэты момант выветрываюцца. Каб у яго запыталіся, што такое вёска, ён адказаў бы, што гэта – цішыня.
Потым ён пачуў хуткія крокі за сабою. Даганяў яго Ахоцкі, які нёс на плячы дзве вуды.
– Не было тут панны Феліцыі? – спытаў ён. – Яна мусіла прыйсці а палове на трэцюю ды ісці са мною на рыбу… Але гэткая бабская пунктуальнасць. Можа, пан пойдзе з намі? Хіба, не мае пан ахвоты. Дык, можа, пан хоча пагуляць са Старскім у пікету?.. Той заўсёды гатовы, калі знойдзе кампанію ў прэферанс.
– Што тут робіць гэты пан Старскі?
– Як што? Жыве ў сваёй стрыечнае бабкі, а разам і сваёй хроснай, старшынёвай Заслаўскае. І цяпер баіцца, што не атрымае, відаць, ад яе вялікую спадчыну. Добрая капейчына, больш за трыста тысяч рублёў!.. Але старшынёва лічыць за лепшае дапамагчы сіротам, чым казіно ў Манака. Бедны хлапчына!
– Якая ж у яго бяда?
– Але!.. З бабкаю не атрымалася, з Казяю сарвалася і хоць у лоб сабе страляй. Ведай жа, пане, – працягваў Ахоцкі, майструючы нешта на сваіх вудах, – некалі прысутная тут пані Вансоўская, яшчэ як панна, мела слабасць да Старскага. Казік і Казя – дабраная пара, га?.. Нават, здаецца, пад уплывам гэтае ідэі пані Казя і прыехала да нас тры тыдні таму (а мае таксама капейчыну па нябожчыку мужу, бадай ці не столькі ж, колькі і старшынёва!). Яны нават некалькі дзён былі ў згодзе між сабою, і нават Казік у лік пасагу падпісаў новы вэксаль у арандатара, але ў іх… нешта не зладзілася… Пані Вансоўская кпіць з Казіка, а ён толькі добрую міну робіць. Словам, абы-што! Давядзецца адмовіцца ад падарожжаў і асесці на пясчаным фальварку, пакуль не памрэ дзядзька, даўно ўжо, праўда, хворы на камень.
– Але чым да гэтае пары займаўся пан Старскі?
– Ну, перадусім рабіў даўгі. Трохі гуляў у карты, трохі падарожнічаў (здаецца мне, што пераважна па парыжскіх і лонданскіх шынках, бо ў той ягоны Кітай нешта мне не верыцца), але найбольш шчыраваў сярод маладзіц. Баламут, якіх пашукаць. І ўжо за ім усталявалася такая рэпутацыя, што маладзіцы зусім яму не супраціўляюцца, а панны вераць, што тая, да якой пачне заляцацца Старскі, адразу знойдзе мужа. Гэткі ж добры занятак, як і кожны іншы!..
“Вядома, – ужо спакайней падумаў пра суперніка Вакульскі, – не збаламуціць яму панны Ізабэлы”.
Яны дайшлі да канца парку, за штыкетнікам якога відаць быў шэраг мураваных будынкаў.
– О, пабач, пан, якая арыгінальная кабета гэта старшынёва! – прамовіў Ахоцкі, паказваючы на штыкетнік. – Бачыць пан гэтыя палацы?.. Гэта ўсё жытло парабкаў. А вось той дом – гэта прытулак для парабчанят, бавіцца іх там каля трыццаці, усе памытыя і дагледжаныя, як прынцы… А вось тая віла – прыстанішча для старцаў, якіх цяпер там чацвёра. Яны развейваюць нуду, падрыхтоўваючы набіўку ў матрацы для гасцінных пакояў. Туляючыся па розных ваколіцах у краі, я бачыў скрозь, што парабкі жывуць, як свінні, а іх дзеці сядзяць па вушы ў брудзе, як парасяты… Але, калі першы раз прыехаў сюды, вырачыў вочы. Здавалася мне, што я на выспе Утопія або на старонках нуднага, але цнатлівага рамана, дзе аўтар апісвае, якім шляхціц быць павінны, але якім ніколі не будзе. Імпануе мне гэтая старая… А каб пан яшчэ ведаў, якую яна мае бібліятэку, што яна чытае… Я аслупянеў, калі яна аднойчы папрасіла, каб я растлумачыў ёй пэўныя пытанні трансфармізму, якім яна грэбуе толькі таму, што там барацьба за выжыванне прызнаецца фундаментальным правам прыроды.