– Лайдакі і арыстакратыя! – выгукнула панна Ізабэла. – Мяркую, што гэта слова хутчэй моцнае, чым слушнае.
– Дазволіць мне пані задаць адно пытанне? – спытаў Вакульскі.
– Калі ласка.
– Спачатку бяру назад слова “лайдакі”, калі яно пані ўразіла, а потым… Няхай мне пані зробіць ласку паказаць чалавека з тае сферы, пра якую мы гаворым, які б нешта рабіў… Я ведаю каля двух дзясяткаў гэтых паноў, гэта таксама і знаёмыя пані. Дык што яны робяць усе, пачынаючы ад князя, самае шляхетнае ў свеце асобы, якога, зрэшты, апраўдвае яго век, а сканчаючы… хоць бы панам Старскім, які свае бясконцыя вакацыі не можа апраўдаць нават маёмасным становішчам…
– Ах, мой кузін!.. Ён, хіба, ніколі не меў намеру служыць прыкладам у чым бы там ні было. Зрэшты, мы гаворым не пра нашу арыстакратыю, а пра французскую.
– А тыя што робяць?
– О, пане Вакульскі, тыя шмат робяць. Перадусім яны стварылі Францыю, былі яе рыцарамі, правадырамі, міністрамі і святарамі. Нарэшце, сабралі тыя скарбы мастацтва, якія пан там сам бачыў.
– Няхай пані скажа, што яны аддавалі шмат загадаў і трацілі шмат грошай, а стварыў Францыю і мастацтва, аднак, нехта іншы. Стваралі яе жаўнеры і маракі, якім мала плацілі, ды прыдушаныя падаткамі рольнікі і рамеснікі, нарэшце, вучоныя ды мастакі. Я чалавек дасведчаны і запэўніваю пані, што лягчэй строіць планы, чым іх выконваць, і грошы лягчэй траціць, чым іх назапашваць.
– Пан – непрымірымы вораг арыстакратыі.
– Не, пані, я не магу быць ворагам тых, хто мне не шкодзіць. Мяркую толькі, што займаюць яны прывілеяванае месца незаслужана і, каб утрымацца, насаджаюць у грамадстве пагарду да працы і шацунак да лайдацтва і раскошы.
– Пан прадузяты, бо нават і тая, як пан кажа, лайдацкая арыстакратыя адыгрывае важную ролю на свеце. Тое, што пан называе раскошаю, насамрэч з’яўляецца выгодаю, прыемнасцю і далікатнасцю, якую пераймаюць ад арыстакратыі нават ніжэйшыя класы і гэткім чынам цывілізуюцца. Я чула ад вельмі ліберальных людзей, што ў грамадстве мусяць быць класы, якія клапоцяцца пра навуку, мастацтва і вытанчаныя манеры дзеля таго, каб, па-першае, іншыя мелі жывы ўзор перад сабою, а па-другое, каб мелі стымулы да высакародных учынкаў. Гэтак жа ў Англіі і Францыі шмат хто, нават з людзей простага паходжання, як толькі разбагацее, адразу набывае дом, каб мець магчымасць прымаць людзей з добрага таварыства, а потым стараецца, каб і яго прымалі.
Моцная чырвань выступіла на твары Вакульскага. Панна Ізабэла, нават не гледзячы на яго, заўважыла гэта і працягвала:
– Нарэшце, тое, што пан называе арыстакратыяй, а што я называю вышэйшым класам, гэта асаблівая парода. Можа, пэўная частка яе зашмат лайдачыць, але варта некаму за нешта ўзяцца, дык адразу вызначыцца: энергіяй, розумам, нават адною толькі высакароднасцю. Перапрашаю, але я хачу прыгадаць тут словы, якія князь часта паўтараў пра пана: “Каб Вакульскі не быў добрым шляхціцам, не быў бы ён тым, чым ёсць сёння…”
– Памыляецца князь, – суха адказаў Вакульскі. – Тое, што я маю і што ўмею, дало мне не шляхецтва, а цяжкая праца. Я больш рабіў, дык і маю больш, чым іншыя.
– Але ці мог бы пан рабіць больш, каб нарадзіўся некім іншым? – запыталася панна Ізабэла. – Мой кузін Ахоцкі натураліст і дэмакрат, як пан, а між тым, верыць у добрыя і кепскія пароды, гэтаксама, як і князь. Ён таксама прыводзіць у прыклад пана, як доказ спадчыннасці. “Вакульскаму, – кажа, – спрыяе лёс, але сіла духа ў яго ад паходжання”.
– Вельмі ўдзячны ўсім, хто робіць мне гонар залічэннем да нейкае прывілеяванай пароды, – сказаў Вакульскі. – Але я ніколі не паверу ў прывілеі без працы і заўсёды буду вышэй ставіць заслугі людзей нізкага паходжання за прэтэнзіі людзей добрага нараджэння.
– Дык, паводле пана, гэта не заслуга – клапаціцца пра больш далікатныя пачуцці і вытанчаныя манеры?
– Чаму не? Але гэткую ролю ў грамадстве адыгрываць кабеты. Іх прырода надзяліла больш чулымі сэрцамі, лепшаю фантазіяй, больш тонкімі адчуваннямі, і яны, а не арыстакратыя, у штодзённым жыцці падтрымліваюць вытанчанасць, у манерах – лагоднасць, і нават здольныя абуджаць у нас самыя высокія пачуцці. Тою лямпаю, бляскам якой асветленая дарога цывілізацыі, з’яўляецца кабета. Яна таксама бывае невідочнаю спружынаю ўчынкаў, якія патрабуюць поўнага напружання сілаў…
Цяпер пачырванела панна Ізабэла. Яны ішлі нейкі час моўчкі. Сонца ўжо схавалася за гарызонтам, а паміж дрэў парку на захадзе блішчаў серп месяца. Вакульскі глыбока задумаўся, параўноўваючы дзве сённяшнія размовы: адну з пані Вансоўскаю, другую – з паннаю Ізабэлаю.