Вакульскі дайшоў да паляны, дзе яны размаўлялі з паннай Ізабэлай, знайшоў нават той пень, на якім яна сядзела. Усё тут, як і было, а яе няма… На кустах ляшчыны жоўкне лісце, з хвояў звешваецца смутак, як павуцінне. Гэткі няўлоўны, а гэтак яго аблытаў!
“Якая бязглуздзіца, – думаў ён, – рабіцца залежным ад аднае чалавечае істоты! Я ж толькі дзеля яе працаваў, пра яе думаў, ёю жыву. Горш за тое, дзеля яе я пакінуў Гейста… Ну, але што лепшае меў бы я ў Гейста? Быў бы гэткі самы залежны, як сёння, толькі замест прыгожае кабеты маім гаспадаром быў бы стары немец. І гэтак жа працаваў бы, нават больш цяжка, з тою толькі розніцай, што сёння я працую дзеля свайго шчасця, а тады працаваў бы дзеля шчасця іншых, якія тым часам жылі б у сваё задавальненне, толькі за мой кошт.
Зрэшты, ці маю права я наракаць? Год таму я ледзь наважваўся марыць пра панну Ізабэлу, а сёння ўжо я з ёю знаёмы, нават шукаю яе ўзаемнасці… Ці я сапраўды яе ведаю?.. Яна скамянелая арыстакратка, ну, але не бачыла яшчэ нічога на свеце… У яе паэтычная душа ці, можа, яна толькі ўдае гэта… Какетка яна, так, але і гэта зменіцца, калі пакахае мяне… Словам, не ўсё так кепска, а праз год…”
У гэты момант конь павярнуў галаву і заіржаў. Адказала яму ў глыбіні лесу іншае ржанне і тупат капытоў. Неўзабаве ў канцы сцежкі паказалася амазонка, у якой Вакульскі пазнаў пані Вансоўскую.
– Гэй, гэй! – закрычала яна са смехам, саскочыла з каня і аддала повад Вакульскаму.
– Навяжы яго, пан, – сказала яна. – Ах, як я добра ўжо ведаю пана!.. Пытаюся гадзіну таму ў старшынёвай, дзе Вакульскі? “Паехаў па палетках, пашукаць месца пад цукроўню”. Акурат! – думаю я. – Ён паехаў у лес марыць. Загадала падаць сабе каня і вось – знаходжу пана, які сядзіць на пні, а ў самога ліхаманка… Ха-ха-ха!..
– Гэтак смешна я выглядаю?
– Не! Па мне, дык пан не выглядае смешна, але, як бы гэта сказаць?.. Нечакана. Я ўяўляла сабе пана зусім іначай. Калі мне сказалі, што пан купец, які ў дадатак хутка разбагацеў, я падумала: купец?.. Дык ён прыехаў у вёску або пашукаць панну з добрым пасагам, або здабыць у старшынёвай грошай на нейкае прадпрыемства”.
У любым выпадку я меркавала, што пан – чалавек халодны, разважлівы, які ходзіць па лесе і лічыць дрэвы, а на неба не глядзіць, бо яно не дае працэнтаў… Тым часам, што ж я бачу?.. Сярэднявечнага рамантыка, які ўцякае ў лес, каб уздыхаць і шукаць сляды мінулага тыдня, сляды яе ног! Вернага рыцара, які кахае да смерці адну кабету, а да іншых ставіцца, як дзікун. Ах, пане Вакульскі, як гэта смешна… як недалікатна!..
– Пані ўжо скончыла? – холадна запытаўся Вакульскі.
– Ужо… Цяпер пан скажа сваё слова?..
– Не, пані. Я прапаную вяртацца дадому.
Пані Вансоўская залілася яркай чырванню.
– Прашу прабачэння, – сказала яна, беручы каня за аброць, – ці не думе пан, што я гэтак кажу пра каханне пана, каб самой выйсці за пана?.. Маўчы, пан… Пагаворым сур’ёзна. Быў момант, калі мне пан падабаўся, быў і ўжо мінуў. Але нават каб не мінуў, нават каб памірала ад кахання да пана, што, вядома, не здарыцца, бо я не страціла ні сну, ні апетыту, я не пайшла б за пана, чуе пан… Хоць бы мяне прымушалі. Я не змагла б жыць з чалавекам, які кахае іншую кабету гэтак, як пан. У мяне зашмат гонару на тое. Верыць мне пан?
– Так!
– Добра. І калі сёння я крыху пакпіла з пана, дык гэта толькі зычлівасць. Імпануе мне жарсць пана, я хачу, каб пан быў шчаслівы, і таму кажу: пазбаўся, пан, сярэднявечнага трубадурства ў сабе, бо ў нас ужо дзевятнаццатае стагоддзе, кабеты ўжо іншыя, не такія, як пан іх сабе ўяўляе, пра гэта ведаюць нават дваццацігадовыя хлопцы.
– Якія ж яны?
– Прыгожыя, мілыя, любяць дурыць вам галаву, а кахаюць не больш, чым гэта прыносіць ім задавальнення. На драматычнае каханне не згодзіцца аніводная, прынамсі, не кожная… Мусіла б яна ўшчэнт знудзіцца любошчамі, каб шукаць драматычнага каханка.
– Карацей кажучы, намякае пані, што панна Ізабэла…
– О, ніякіх намёкаў на панну Ізабэлу, – жвава запратэставала пані Вансоўская. – Ёсць у ёй матэрыял на добрую кабету, і той, каго яна пакахае, будзе шчаслівы. Калі, аднак, пакахае!.. Дапамажы мне, пан, сесці на каня…
Вакульскі падсадзіў яе, і сам сеў на каня. Пані Вансоўская была ўсхваляваная. Неякі час яна ехала наперад моўчкі, раптам павярнулася і сказала:
– Яшчэ адно слова. Я ведаю людзей лепш, чым пан думае, і… баюся, пана чакае расчараванне. Дык вось, калі б гэта раптам здарылася, прыгадай сабе маю параду: не рабі нічога пад уплывам пачуццяў, а дай час. Шмат што выглядае горш, чым ёсць у сапраўднасці.