Праз некалькі дзён пасля адведзінаў пані Вансоўскае Вакульскі заспеў панну Ізабэлу. Падаючы яму руку, якую ён, як звычайна, з набожным пачуццём пацалаваў, яна сказала:
– Ведае пан, што старшынёва ўжо вельмі слабая?
Вакульскі збянтэжыўся.
– Бедная шляхетная кабета… Каб не баяўся, што мой прыезд устрывожыць яе, паехаў бы… Ці ёсць каму паклапаціцца пра яе?
– О, так, – адказала панна Ізабэла. – Там барон і баранеса Дальскія, бо Эвеліна ўжо выйшла за барона. Там Фэля Яноцкая і… Старскі…
Яе твар злёгку паружавеў, і яна змоўкла.
“Вось вынік маёй нетактоўнасці, – падумаў Вакульскі. – Яна заўважыла, што гэты Старскі не надта мне падабаецца і цяпер бянтэжыцца пры кожнай згадцы пра яго. Як гэта нізка з майго боку!”
Ён хацеў з большаю зычлівасцю азвацца пра Старскага, але не знайшоў слоў. Абы не маўчаць, ён спытаў:
– Куды ж сёлета пажадае панства выбрацца на лета?
– Хіба я ведаю? Цётка Гартэнзія нешта заняпала, можа, паедзем да яе ў Кракаў. Мушу прызнаць, аднак, я хацела б у Швейцарыю, каб гэта ад мяне залежала.
– А ад каго ж? – запытаўся Вакульскі.
– Ад бацькі… Зрэшты, адкуль мне ведаць, што там далей будзе, – адказала яна, чырванеючы і пазіраючы на Вакульскага так, як толькі адна яна ўмела.
– Дапускаючы, што ўсё станецца па волі пані, – сказаў ён, – ці прыняла б мяне пані за спадарожніка?..
– Калі пан заслужыць…
Яна сказала гэта так, што Вакульскі страціў уладу над сабою ўжо невядома які раз за гэты год.
– Чым я магу заслужыць ласку пані? – спытаў ён і ўзяў яе за руку. – Хіба, літасці… Не, не літасці. Гэта пачуццё гэткае ж прыкрае для таго, хто яго дае, як і для таго, хто яго прымае. Літасці я не хачу. Але няхай пані толькі падумае, што будзе са мною, калі гэтак доўга не буду я бачыць пані? Праўда, і цяпер бачымся мы вельмі рэдка, пані нават не ведае, як цягнецца час для тых, хто чакае… Але пакуль жыве пані ў Варшаве, я кажу сабе: убачыш яе паслязаўтра, заўтра… Зрэшты, магу ўбачыць у любы момант, калі не пані, дык, прынамсі, бацьку, Мікалая, хоць гэты дом…
Ах, магла б пані зрабіць міласэрны ўчынак і адным словам скончыць – не ведаю… мае пакуты ці ілюзіі… Ведае ж пані, што найгоршая пэўнасць лепшая за няпэўнасць…
– А калі пэўнасць не найгоршая?.. – спытала панна Ізабэла і адвяла вочы.
У вітальні празвінеў званок, і праз момант Мікалай падаў візітоўкі паноў Рыдзеўскага і Печаркоўскага.
– Прасі, – сказала панна Ізабэла.
У салон увайшлі два вельмі модна апранутыя маладзёны, адзін з якіх вызначаўся вельмі тонкай шыяй і досыць прыкметным плешам, а другі – млявым позіркам і далікатным голасам. Яны ўвайшлі плячо ў плячо, трымаючы капелюшы на той самай адлегласці, аднолькава пакланіліся, аднолькава селі, аднолькава заклалі нагу на нагу, пасля чаго пан Рыдзеўскі засяродзіўся на тым, каб утрымаць сваю шыю ў вертыкальным становішчы, а пан Печаркоўскі пачаў нястомна гаварыць.
Ён казаў пра тое, што цяпер у хрысціянскім свеце падчас вялікага посту ёсць звычай ладзіць раўты, што перад вялікім постам быў карнавал і бавіліся выключна добра, а пасля вялікага посту настане найгоршы час, бо невядома, што рабіць. Потым ён паведаміў панне Ізабэле, што падчас вялікага посту разам з раўтамі адбываюцца лекцыі, на якіх можна вельмі прыемна прабавіць час, калі сесці побач са знаёмымі дамамі, і што найлепшыя прыёмы падчас сёлетняга посту ў панства Жэжухоўскіх.
– Нешта чароўнае, нешта неверагоднае, скажу я пані, – казаў ён. – Вячэра, вядома, звычайная: вустрыцы, амары, рыба, дзічына, але на заканчэнне, для аматараў, ведае пані, што?.. Каша!.. Сапраўдная каша… якая ж гэта?..
– Грэцкая, – першы і апошні раз далучыўся да размовы пан Рыдзеўскі.
– Не грэцкая, а грачаная. Нешта цудоўнае, нешта казачнае!.. Кожнае каліва мае выгляд, нібы асобна варылася… Фармальна аб’ядаемся, князь Келбік, граф Слядзянскі… Нешта такое, што цяжка нават усвядоміць… Падаецца, звычайна, у срэбраных місках…
Панна Ізабэла з гэткім захапленнем глядзела на прамоўцу, гэтак рэагавала на кожнае яго слова рухам або выразам твару, што ў Вакульскага пачало цямнець у вачах. Ён устаў, развітаўся з таварыствам і выбег на вуліцу.
“Я не разумею гэту кабету! – падумаў ён. – Калі яна бывае сапраўдная, з кім яна сапраўдная?..”
Але варта было яму прайсці сотню крокаў па марозе, як ён астыў.
“Урэшце, – думаў ён, – што тут дзіўнага? Яна мусіць жыць з людзьмі, да якіх прызвычаілася, а калі з імі жыве, дык мусіць не зважаць на іх блазнаванне. Хіба яна вінаватая, што прыгожая, як боства, і для кожнага яна боства?.. Хоць жа… прыхільнасць да падобнага таварыства… Ах, які ж я нікчэмнік, вечны нікчэмнік!..”