Нутром адчуваючы, што насампраўдзе так не павінна быць, што гэта нейкае ашуканства, людзі ў кашы, у мяшкі, у начоўкі паспешліва набіралі ахвотнай, быццам еп'янелай, рыбы, што не знаходзіла месца сабе ў вадзе.
I сам я, выпхнуты з чыстых глыбокіх віроў на паверхню, курчуся разам з астатнімі рыбінамі ў пахутах, усёй сваёй безгалосай істотаю крычучы: «Людзі, глядзіце, глядзіце, людзі, калі набліжаецца згуба, srna пасылае перад сабою цуд».
Гукаю i чую свой голас.
Ён займае i гул ракі, i водгулле грамады, і цішу далёкага лесу.
I пакуль ён гучыць і, усюды прыняты i заахвочаны ўсюды, мае адвагу i моц гучаць, у гэтай краше ён не чужы i не свой, а — сама, заснаваная мной, краіна.
Дождж то ўсчынаецца, то замірае.
У глейкія жоўтыя лужы глядзіць невідушчае неба.
Купка згалелых, нібы жабракоў, стаўбуроў кукурузы тоўпіцца ля дарогі.
Яшчэ лагчыны i ўзмежкі хваляцца зыркаю зелянінай i свежаю шчодраю чырванню адсвеч-ваецца ралля.
Але прастора — прагал.
Але наваколле — ростань.
Вяртаюцца з поля павольнай хадою разам бабуля i ўнук.
З комінаў днём і ноччу ўздымаецца дым i бухматаю хмарай вагаецца над дамамі.
Блізка ад'езд.
Яшчэ пра яго ніхто не сказаў уголас, ды самі сабой, паступова, згортваюцца заняткі i трацяць былыя здабыткі цану.
Зямля невядомага лесу азвалася i падступіла да небасхілу.
Дымныя коміны застануцца нарэшце адны.
Дробнае зробіцца буйным, але застанецца дробным,
прагнае зробіцца шчодрым, але застанецца прагным,
брыдкае зробіцца гожым, але застанецца брыдкім.
Буйнае зробіцца дробным - i стане дробным,
шчодрае зробіцца прагным - i стане праг-ным,
гожае зробіцца брыдкім - i стане брыдкім.
Час перамен на дварэ, i яма вышэйшая за гару.
Адкуль ты ўзяўся, пацук?
Якая звіліна часу цябе павяла з сутарэнняў, які злом прасторы выпхнуў цябе наверх?
— Як многа тут нораў i сховішчаў,— кажа Зміцер,— нібы ён не проста адна істота, а —цэлая чарада.
— Усюды ён сее страх, i тэты ягоны хаўруснік i памагаты ўжо, пэўна, цікуе за намі,— кажа Язэп.
— Няма для мяне ні роздыху, ні спакою, пакуль не адолеем гэтай навалы,— кажа Захар.
Мяняюцца месцамі дзень i ноч, раскладаюць той свет i тэты карты:
направа — турма, налева — трупа, а Зміцер, Язэп i Захар упарта палююць на пацука.
Старыя вярбіны пільнуюць, каб не ўцякла, дарогу: на ix — засечкі i рысы, на ёй — сцёртыя ў пыл i ў прысак сляды.
Нехта прыходзіць i адыходзіць i мае шмат постацяў i найменняў.
А тое, што бачыць, само бачыцца неКІМ не хоча, i тое, што называв, не можа назвацца само.
Але адлегласці ссунуліся раптоўна — ä ўсцяж адкрыліся цёмныя ямы, глухія норы, нямыя равы:
каб знікаць, каб утойвацца, каб хавацца...
Знаёмства глыбейшае, чым слрадвеку, то абвяшчае сустрэчу, то адкладае яе на потым,
з некім, хто мае прыйсці.
Да ракі нахіліліся агароды.
Спеюць сады.
Прастора адкрылася i паўнатою поіць рамонкі i дзьмухаўцы.
Над белым палацам паволі згрувашчваюцца аблокі.
Сцелецца сцежка да выспы атуленай дрэвамі i ў пазачас заглыбленай цішы.
Пудзіла — порткі, кашуля i капялюш — пытаецца недаўменна ў нямога неба, нашто яно чалавек.
У гасцёўні музыка: шумная, тлумная, фанабэрлівая, глухая.
Яна адна тут пануе i не дае нарадзіцца думцы i вымавіцца слову.
Але ніхто не асмельваецца прылюдна яе не схацець i сцішыць яе ці прымусіць яе замоўкнуць.
Госцям здаецца: яна падабаецца гаспа-дарам, гаспадарам здаецца: ёй цешацца госці.
Не заўважаюць хвіліны i дні, але заўважаюць гады i стагоддзі: павольнаняўхільна вежа на Людным пляцы сваёю вяршыняю хіліцца да зямлі.
Мабыць, калі яна ўзводзілася, з каменнем была ў яе ўкладзена хіба, i, нібы спружына, хіба зараз разгортваецца ў працэс.
У горадзе высяцца годна другія вежы, але не займае нас правідьнае: паасобку i грамадою мы ходзім глядзець на крывую вежу, бы самае значнае, што тут ёсць,—
яна.
Аднаго разу адзін паслухмянец, ні ў кога не папытаўшыся, выйшаў за манастырскую агаро-джу i пасяліўся ў гнаі.
Яго ўгаворвалі, каб вярнуўся, а ён стаяў на сваім: «Тут самая нетра свету, i маё месца тут».