З гэтага гною выйшла двайная карысць: з яго вырас праўдзівы манах, а потым, калі растрэслі на полі,— бульба, якую, хто еў,— хваліў.
Гожы, мажны, паважны, ён узыходзіць на сцэну, як на арэну змагання, i людзі нямеюць у прадчуванні: зараз ён вымавіць словы, што змусяць ix захапляцца, уражвацца, радавацца, спадзявацца, пакутаваць, гінуць, уваскрасаць,
Ён адтуляе ўжо вусны i на імгненне, нібы прыслухоўваецца да чагосьці, што, пэўна, чуваць яму аднаму, марудзіць —
i раптам усім цяжарам абрушваецца на калені, i з рота ў яго ліецца бурліваю ручаінаю кроў.
Быццам не верачы, як гэта з ім можа быць такoе, i хочучы гэта адпрэчыць, спыніць, адштурхнуць, ён намагаецца ўзняцца, ды, здужаны большаю сілай, падае зноў на дол.
— О не!..— ён крычыць, захлынаючыся крывёю, i ў роспачным, страшным, бязрозумным намаганні ўстае i стаіць —
i няма больш часу, няма больш прысутных, няма больш сцэны, а ёсць адно гэткі выклік i гэткі адказ.
Потым, бы здзейсніўшы тое, што мусіла здзейсніцца, i адтаго змораны звыш усялякай меры, ён пахіснецца i зноў упадзе, a здрыгі i ўзрухі будуць кранаць i кранаць яго цела,
i не адважацца людзі парушыць сваёй дапамогаю лішняй паэтаў скон.
Трымаючыся за платы, спатыкаючыся аб каменне, правальваючыся ў свежа насыпаныя магілы сваіх сяброў, ён ідзе ў той даўні, далёкі, вясновы сад, што некалі цвіў ад зямлі да неба i прысвячаў яго ў неўміручасць i ў якім ён, яму здаецца, нешта забыў.
З таго, што ён маляваў, паўставалі карціны, што мелі свае памеры, попыт i кошт, аднак ён сам маляваў не ix, а тое, што запыняла ўвагу i падавала голас i чаго ён дарэшты не мог убачыць i зразумець.
Белае бегла ў свет i вабіла за сабою, чорнае моўчкі малілася каля сцяны, чырвонае ўрушва-лася ва ўчынкі, жоўтае жала з'яву, зялёнае слу-хала казку, блакітнае абяцала, сіняе спраўджвала сны.
I хоць ніколі потым ён больш не быў у садзе, сад незаўважна заўсёды стаяў у яго за вачамі, нібы ён сам быў адно адмысловай прыладай, як пэндзаль ці фарбы, a маляваў насампраўдзе сад.
Ён ідзе тым, што здзейснілася, i невідуш-часць знаходзіць дарогу, што скончылася, а прыйдзе — паўстане між дрэў, i дрэвы абступяць яго, як сябры, i нейчыя рукі спагадна ў рукі яму давацьмуць спелыя, пахкія, шчодрыя падарункі -
плады.
«I трэба ж!..» — не перастае здзіўляцца Альжбета.
Учора яна падалася з сябрынай выдатных калгаснікаў i калгасніц у падарожжа па родным краі,
i малады настаўнік ім адкрывае вочы на тое, што ёсць.
I бачыць Апьжбета, што іхнія хаты не проста хаты, a ўпісаныя ў абсягі нябёсаў саборы,
што боханы хлеба, якія яны купілі на кірмашы, разгорнуты, нібы кнігі, i важкія словы выкладзены на ix,
што іхняя рэчка Малечка ўвабралася ў веліч i маляўніча плывуць па ёй зараз з узнятымі ветразямі чаўны...
«А я i не ведала, што так гожа лучацца Долы з Высокім, звыклае з незвычайным, тое, што бачыцца мне, са мной»,— прызнаецца Апьжбета,
a іхні настаўнік ёй, пасміхаючыся, тлума-чыць: «Яшчэ мы не скэнчылі падарожжа, мы толькі яшчэ пачалі адкрываць свой край!..»
З няскоранасці спрабую выкаваць зброю, але пад наглядам палі i ляды, i на дарогах вораг.
Старыя знаёмцы хаваюць твары, i вокны будынкаў у аканіцах.
Я адыходжу ў пярэдадзень.
За плячамі, чакаючы, што перайначыцца час, застаюцца нямымі хаўруснікамі магілы.
У невядомай далёкгй сядзібе, зродненай з нетаропкай людскою гаворкай i гаманою дзіцячай, нанова пачну свой шлях.
Самая большая навіна ўжо нам вядомая адпачатку, і, нібы дарунак, у словы ўкладаецца загадзя водгук.
Мы ў зменах, i, быццам няскончаны твор, не супадаем з сабой, i пакуль, вымаўляючы, удакладняем, хто i нашто мы, трымае наводдалі нас наступнасць,
але калі то адной, то другою сваёю думкай угадваем першазадуму, з бездані звоніць, яе выяўляючы, звон, a ў цемры запальваецца вясёлка.
На ўзгорку i ўздоўж дарогі волаты: так укладаецца век у вашы паставы, што, бачачы вас, міжволі мы ганарымся сабой i сябе далучаем да вашай, пазначанай веліччу, грамады.
Дубы Заходняга краю!..
Дужым памкненнем вы падымаецеся над зямлёю i падымаеце з нетраў зямлі вам давераны ёю цяжар, яго абдымаючы дбайна —
нібы несяце пасланне з пары, не залежнай ад непагадзі i пагоды, у другую такую ж пару.
Вы адпачатку ў здзяйснекні, а мы вымаўляемся толькі i, нетрывалыя ў тым, што нас вылучае, у знадворным шукаем апору,