З-за пазухі бруднай пакамечанай кашулі ён дастаў жменьку чорных згарэлых яблыкаў. Паручнік холадна глянуў на яго, адвярнуўся.
— Ваша правасхадзіцельства, — забег яму наперад садоўнік. — Хрыстом богам малю: пакарайце супастатаў. Так зрабіце, каб іхнія сабакі-дзяды ў трунах перавярнуліся. У Івана Канцавога ўся хеўра засядае. І сёння там. Жыта палкоўніцкае дзеляць...
— Жыта дзеляць? — узняў густое брыво паручнік. — Можаш паказаць дзе?
— Магу... магу... — радасна, як сабачка, паклыпаў уперад стары. — За мной ідзіце... Пакажу... Усіх пакажу!!!
Ягоныя вочкі ажылі, загарэліся.
Паручнік махнуў рукой. Фурманкі, адна за адной, крануліся з месца. А ўперадзе па зрэзанай палазамі бруднай дарозе бег стары.
— Усіх пакажу... — шчасліва шаптаў ён.
На ўскраіне вёскі стаяў пахілены, збуцвелы ад часу крыж. Ручнічок матляўся на яго цёмна-зялёнай старэчай шыі. Стары перахрысціўся на крыж, падбег да самай крайняй хаты:
— Тут!
Легіянеры саскочылі з фурманак, ланцугом пайшлі да хаты. Але стары ўсё роўна аказаўся наперадзе. Як уюн, праслізнуў між палякамі, падбег да нізкага цёмнага акна, костачкамі пальцаў стукнуў у шкло. Колькі часу было ціха. Потым у сенцах нешта загрымела, дзверы расчыніліся, і з хаты выйшаў каржакаваты светлабароды селянін у сіняй, расшпіленай на грудзях кашулі. Ён здзіўлена глянуў на салдат.
— Госці да вас, — зняўшы шапку, з'едліва пакланіўся яму садоўнік.
Мужык зірнуў на яго, як на гніду, спакойна чакаў, што скажуць незнаёмцы.
— Ты Іван Канцавы? — спытаўся паручнік.
— Ён... Ён самы, — заспяшаўся, сагнуўся ў абаранак стары і падбег да чалавека, глянуў на яго знізу ўверх.
— Што, Іванка, з'еў?
— Я Канцавы, — адказаў селянін, і яго шэрыя вочы гляделі на ўсіх без трывогі і страху.
З хаты выйшла яшчэ некалькі чалавек, усе без світак, шумлівыя, вясёлыя. Сталі ка ганку, некаторыя пачалі закурваць. Канцавы таксама дастаў з кішэні капшук з тытунём. Апошнім выйшаў на вуліцу высокі танклявы юнак з густымі цёмна-каштанавымі валасамі, якія завіваліся на патыліцы і скронях. Ён глянуў на сялян, на легіянераў і радасна заўсміхаўся.
— Таварышы, — сказаў ён, — гэта салдаты-інтэрнацыяналісты...
Юнак лёгка збег з ганка, падышоў да паручніка, загаварыў з ім па-польску. З кожным словам усмешка на яго твары ўсё блякла.
— Ты хто? — прыжмурыўшы вочы, спытаўся ў яго паручнік.
— Вацлаў Радомскі.
— Паляк?
— Паляк.
У паручніка заружавеліся шчокі. З нагруднай кішэні мундзіра ён дастаў тонкую цыгарэту, зноў спытаўся:
— Бальшавік?
— З ППС-лявіцы...
— Ты не паляк, — зламаў паручнік цыгарэту і кінуў яе^пад ногі. — Ты шалудзівы пёс! Палякі — тут! — тыцнуў ён пальцам у бок сваіх легіянераў. Тыя, скамянеўшы, глядзелі на яго адданымі вачамі.
— Я паляк... І не трэба крычаць, — ціха і ўсхвалявана прамовіў юнак.
— Усім хлопам па пятнаццаць шомпалаў, — загадаў легіянерам паручнік. — А гэтага — звязаць...
Толькі цяпер сяляне зразумелі, што адбываецца.
Яны захваляваліся, зашумелі:
— Гэта незаконна!
— Мы — вясковы сялянскі камітэт...
— Мы будзем скардзіцца цэнтральнай Савецкай уладзе!
— Я тут улада, — сказаў, раздзімаючы ноздры, паручнік.
Легіянеры вынеслі з хаты ўслоны. Сялянам здзіралі з плячэй кашулі, валілі тварам уніз на ўслоны. Адзін легіянер садзіўся чалавеку на шыю, другі навальваўся на ногі, трэці хвастаў шомпалам. Спіны ў мужыкоў былі белыя, незагарэлыя. Як і вядзецца, усё лета ў самую спёку, на касавіцы і на жніве хадзіў чалавек у кашулі. З-пад шомпалаў пырснула кроў.
Калі паклалі на ўслон Івана Канцавога, ён не крычаў, не войкаў, толькі жмурыўся, быццам снег сляпіў яму вочы.
— Дай мне. — Садоўнік выхапіў з рук у легіянера чырвоны шомпал. Потым прыкусіў жоўтымі зубамі губу, ударыў з усяго пляча: — Да косткі рассяку! Пабачу — ці чорная костка...
Канцавы заплюшчыў вочы, сцяў зубы і маўчаў. Пэўна, гнеў абудзіў у старым садоўніку маладую сілу, і шомпал аж свістаў у яго руках.
— Не чакай, не закрычу, — расплюшчыў мутнае ад болю вока Канцавы. — Сабака ты сівы... Ападак чарвівы з яблыні струхлелай...
Антон стаяў збоку, слухаў, як тонка і востра свішчуць шомпалы, і па ўсім целе ў яго расцякаўся холад. Гэта быў нейкі вар'яцкі сон. Цяжка было паверыць гэтаму. Але была — ён бачыў яе — кроў. Яе прагна ўбіраў у сябе снег і сам чырванеў. З кожным чалавекам, якога валілі на ўслон, снег рабіўся ўсё болей чырванейшы.
Раптам паручнік падбег да старога, адштурхнуў яго ад услона, глянуў наўкола бліскучымі шалёнымі вачамі.