— Ну гэта мы яшчэ паглядзім, — горда ўскінула галаву Яніна.
Праз колькі дзён, беручы ваду ў калодзежы, Яніна пачула, як старая Зайчыха гаворыць жанчынам:
— Гэтая ж самая Дзіна Прахорава, кажуць, жыла з Баўтруком у лесе. Мароз, снег, а ім цёпла...
Яніна ледзь не выліла на галаву Зайчысе вядро ледзяной вады:
— Пасароміліся б!.. Што вы збіраеце плёткі?
— А ты не вучы мяне, — сціснула тонкія губы Зайчыха. — Людзі дарэмна не скажуць. Ты і сама ля гумна кожную ночку трэшся.
Яніна з чырвонымі шчокамі амаль пабегла ад калодзежа, а Зайчыха крычала ёй услед:
— Іч, якія гарачыя. Добрых людзей ім не хапае. З бандытамі знюхаліся.
Антон даведаўся пра гэта і так раззлаваўся, што хацеў пайсці ды пабіць у Зайчыхі вокны. Але верх узяла разважлівасць. «Не трэба падымаць шуму, — падумаў ён, — не трэба, каб Дзіна гэтыя бабскія плёткі чула».
Толькі Дзіна, вядома, чула, бо тыя, хто пускаў плёткі, выдумлялі іх для яе ж вушэй. Дзіна ўвесь дзень праплакала. Маці ўгаворвала яе, угаворвала, а потым сама пачала плакаць. Прахор не вытрымаў, сказаў:
— Што вы, як бабры, румзаеце? — і накінуўся на Аўдолю: — Трэба было тады, як яна да гэтага гада бегала, глядзець, сачыць. А цяпер позна. І зямлі могуць вясной не прырэзаць...
— Каб ты ўдавіўся той зямлёй, — яшчэ мацней заплакала Аўдоля. — Родную дачку з зямлёй раўняюць, а ён і не шманае.
— Дадуць вам зямлі, тата. Не бойцеся, — ціха сказала Дзіна. — Я з Андрэем Бацютам гаварыла.
— Ды я што... — апусціў вочы долу Прахор і бачком падаўся на двор.
Дзіна ж пайшла да Зайчыхі. У невялікай цёмнай хаце Зайцаў поўзала па падлозе шасцёра дзяцей — адно крыху больш за другое, усе мурзатыя і галодныя. Іхняя маці, Кацярына, памерла летась — надарвалася, калі капалі калодзеж. Бацька падаўся ў заробкі на чыгунку, грузіў там лес і дадому вяртаўся толькі ў нядзелю. Клопаты пра дзяцей ляглі на плечы яго цёшчы, Зайчыхі, да якой і прыйшла Дзіна. Зайчыха сядзела на ўслоне, нешта таўкла ў ступе і сачыла, каб дзеці не нарабілі якой шкоды. Убачыўшы Дзіну, разгубілася, трошкі пачырванела, але хутка справілася з сабой, запрасіла:
— Сядай, Дзіна.
— Я пастаю, — сказала Дзіна, і голас у яе быў глухі. — Навошта вы, цётка, на мяне нагаворваеце людзям?
— Я нагаворваю? — здзівілася Зайчыха. — Ды бог з табой, дзеўка. Каб мне язык адсох.
— Мне Яніна Міхейчыкава сказала. Яна чула, як вы каля калодзежа казалі...
— Яніна Міхейчыкава? — твар у старой пакрыўся белымі плямамі. — Ну, можа, што я і сказала. Дурная ж баба, цёмная. Але не са злосці, Дзіначка, а ўсё па сваёй цемнаце. — Старой рабілася ўсё болей няёмка, яна круцілася на ўслоне, як на гарачай патэльні.
— А каб пра вашу дачку, нябожчыцу Кацярыну, такое сказалі? — не адступалася Дзіна. — Добра вам было б?
Старая сядзела з разяўленым ротам, не знаходзіла слоў. Малыя перасталі дурэць, усе спаўзліся да ступы, слухалі, пра што гавораць дарослыя.
— Чаго бельмы павылуплівалі?! — крыкнула на іх Зайчыха. — Дзе мой трапкач? От я вас...
Малыя, як мышы, рынуліся пад ложак, і ў хаце стала на момант ціха.
— Вы ж стары чалавек, на той свет скора, — гаварыла, плачучы, Дзіна. — Як вы богу ў вочы глянеце?
— Дзіна, — раптам усхапілася з услону Зайчыха. — На во вазьмі таўкач, стукні мяне па галаве, каб мазгі мае дурныя павылазілі. — Яна совала ў рукі Дзіне таўкач, стары, сцёрты, патрэсканы, на канцы якога наліпла ячменнае зерне.
Дзіна нічога ёй не сказала, выйшла з хаты. Над Чмялямі кружыўся ціхі снег.
Нібы што надарвалася ў Дзіны ўсярэдзіне. Болю не было, было нейкае спусташэнне, абыякавасць. Быццам па кроплі выціснулі з сэрца кроў, і яно замярзала, ледзь-ледзь білася. Усё наўкола зрабілася нецікавае: людзі, іхнія размовы, іхні смех і слёзы. Хацелася адзіноты і цемры. Яна заходзіла пад паветку альбо ў стопку, садзілася ці прыхіналася да сцяны і замірала. Праз колькі мінут гаючы холад пачынаў струменіцца па нагах, узнімаўся ўсё вышэй і вышэй, затапляў сэрца і галаву. Толькі вочы былі гарачыя. І вочы шмат што бачылі — праз шчыліну ў страсе лапік неба, нібы кавалачак сіняга шкла; вераб'іную перыну, што прыклеілася да чорнага струхлелага бервяна і трапяталася на ветры; сучок, які, як круглае жоўтае вочка, цікаваў з бервяна; зеленавата-белыя хвосцікі моху. Прыходзіла маці, тармасіла яе за плячо.
— Уся халодная. Пойдзем у хату...
Матчыны вочы былі сумныя, вінаватыя.
— Схадзіла б ты, дачушка, да Перуноўскіх, — прасіла яна. — Там дзеўкі прадуць. І ты б спрала на якое-небудзь лайно.