Васіль ціха ляжаў, бачыў у густой чэрвеньскай цемені светлаватыя вокны, праз шум крыві ў скронях чуў, як ціхенька іграе на кухні радыё, цікае паблізу на шафе будзільнік, адчуваў усё яшчэ на сваіх вуснах моцныя Людзіны пацалункі, на шыі — моцныя поціскі яе рук, чуў, здаецца, палымяныя яе шэпты...
—Адлюблю за ўсю сваю няўдалую маладосць...— шаптала Люда.— Хоць я цяпер вінаватая, але шчаслівая... Толькі вось не ведаю, як я буду без цябе ўсё лета, а можа, i ўвесь век... Нe хачу таго, што было да цябе...
Васіль слухаў, а пасля адчуў, як яму на шыю капнулі слёзы; Люда крыху адсунулася i ўткнулася тварам у пацушку.
—Не трэба, дарагая мая...— папрасіў ён i пагладзіў яе па цёплым плячы.— Пакінь яго, i мы пажэнімся з табою, з'едзем адсюль, будзем разам i не будзем нікога баяцца...
—Радасць мая!— яна зноў прыблізілася, цалавала яго твар, плакала i прымушала глытаць яе салёныя слёзы.— Пражыла б я век, калі б не ты, i не ўбачыла б чалавечага шчасця...
Васіля працяў боль за яе, за яе жыццё, i гэты боль яшчэ пабольшыў ласку да каханай жанчыны. Яна без слоў зразумела яго гэты парыў, балюча сціснула рукамі яго за шыю, зашаптала: «Не адпушчу цябе нікуды!» — а пасля зашаптала яшчэ незразумелае, зноў палымнела, была неразумная i непамятлівая, жаданая, што дзеля гэтых хвілін можна было стрываць самыя вялікія цяжкасці...
—Васілёк, мілы Васілёк!— шаптала пасля, лежачы паблізу i стомлена раскінуўшы рукі.
Яны доўга ляжалі побач, цесна прытуліўшыся. Першаю пакраталася Люда, паднялася, села, узяла ў нагах збітае прасцірадла i накрылася, пацалавала яго ў шчаку.
—Паедзеш заўтра...— зноў успомніла пасля, — а я буду адна, буду ўспамінаць нашы гэтыя ночкі i плакаць...
—Я ж кажу табе... З'едзем.
— Як жа я паеду з табою?— прашаптала Люда.— Я ж не дзяўчынка, як i сам бачыш. Хата ёсць, гаспадарка, муж жывы, дзеці... Бог з ёю, нарэшце, з хатай, i ён пражыў бы без мяне, але дзеці... Ты ж будзеш ім айчым, а не бацька. A кінуць ix я не магу...
—Ды i я...
—Ты не тое...— перапыніла яго Люда.— Не злуйся, родны, але гэта так. Я табе буду мілая, але дзеці мае не так... Будзеш вось некалі мець сваіх, дык убачыш... Хай бог бы нас звёў раней, калі я яшчэ не замужам была: мы ж толькі адзін для аднаго... Такія былі б шчаслівыя...
—Тады цяжка нам будзе, — сказаў ён, — хутка вернецца ён — i ўсяго гэтага не будзе, i мы з табой зноў будзем таіцца...
—Выходзіць так, — прамовіла яна.— Я за яго па-добраму выйшла, не скажу, што не кахала. Здаецца, кахала. Першыя гады мы добра жылі, радаваліся, што дзеці здаровыя растуць, багацеем. Сам бачыш — i хата ў нас новая, добрая, i ў хаце ўсё ёсць. Усё чысценька, усюды парадачак... Але каторую пару мучыла мяне нешта, што не так жыву, што нечага вялікага i дарагога не бачу, што трачу нешта, — i я замаркоцілася... Убачыла цябе, маладога i такога ладнага, як ты з чамаданчыкам у руцэ прыйшоў прасіцца на кватэру, зірнула ў твае вочы, і, далібожачкі, затрапяталася мае сэрца, аж спужалася я: сыдуцца нашы сцежачкі... I баялася я цябе браць, але i не магла адмовіць... Вось i сышліся... Бабы нашы не дурныя, усё цяпер бачаць. Як прычэпяцца на рабоце: мужыка няма, а чаму такая вясёлая ды, гавораць, чаму змянілася зусім за апошні месяц, пахарашэла ды памаладзела, што i не пазнаць? Што я ім сказаць магу? Што напраўду стала з табою шчаслівая, убачыла тое, чаго раней не ведала... Не скажаш ім, нічога не скажаш, бо ніхто не зразумее, а толькi папракаць будзе... Чужаніца ты мне, а самы дарагі чалавек стаў, не магу я без цябе...
—А ты...
—Не адпушчу, не адпушчу, — не даслухаўшы, Люда абхапіла яго за шыю, прыгарнулася, — я яшчэ не адлюбіла за сваю маладосць, не вярнула, што страціла... А я ж яшчэ маладая, жыць вельмі хачу, чуеш, жыць хачу...— шаптала i зноў пачала плакаць, бо добра, як i ён, ведала, што гаворыць адно, тое, што думае, а будзе, можа, зусім другое, тое, што даўно склалася i што змяніць вельмі i вельмі пялёгка, а то i няможна...
1975
АПОВЕСЦІ
ЖЫВЫ ПОКЛІЧ
Прысвячаю маладым бацькам 1944 i 1945 гадоў
1
Самалёты ляцелі адзін за адным, натужна гулі, i ад гэтага густога, настойлівага гулу, здаецца, трымцела ды звінела не толькі высокае неба, але i зямля. Калі яны наблізіліся, Васіль нібы аглухнуў: заклала ў вушах. Усё ранейшае — шапаценне пяску пад коламі, калёсны рып, птушыныя спевы, лясны ціхі звон — патанула ў гэтым магутным неспакоі.
Яніна закрыла твар далонямі i з насцярогаю прыціснулася да Васіля. Гэтыя насцярога ды боязь самалётаў заявіліся ў яе яшчэ ў блакаду, калі немцы пачалі бамбіць партызанскія лагеры ў Налібацкай пушчы, а таксама — сёлета, пасля нядаўніх кароткіх, але лютых баёў над Ружэвічамі. I ў тыя бамбёжкі, i ў гэтыя баі самалёты страшна вылі, скаланалі паветра i зямлю стрэламі ды выбухамі. Сёлета некалькі ахопленых агнём машын нават упала каля вёскі, адна — зусім на гародзе канцавой хаты. Ад упалага самалёта загінула сям'я, якая хавалася ў акопчыку, а ад узрыву i агню загарэлася некалькі блізкіх дамоў i ва ўсім засценку павыбівала шыбы ў вокнах.