Яна заўважыла на твары Ніны цень болю, загаварыла клапатліва:
— Табе нязручна ляжаць. Дай я памагу табе.
Клава дапамагла Ніне павярнуцца, потым, дзіўна падмячаючы смешнае, пачала расказваць аб апошніх падзеях у камеры, аб вестках, якія прыносілі людзі з горада.
— А дзе Сяргей?.. Таксама схапілі?..— перапыніла яе Ніна.
— Выратаваўся, здаецца.
Адолеўшы смутак, што набег на твар, Клава пачала расказваць, як жыла раней, вясёлыя i смешныя гісторыі. Яна, мусіць, хацела, каб Ніна, слухаючы гэтыя ўспаміны, забылася на свой боль.
Прыгадала, як настаўнік у школе скардзіўся, што яна няўважліва слухае яго, круціцца ўвесь час на парце, i ставіў звычайна тройкі па паводзінах. За гэтыя тройкі бацька i маці папракалі яе, прасілі выбачэння ў настаўніка, але пачыналася новая чвэрць, i ўсё ішло па-ранейшаму. Не любіла Клава доўга сядзець над кніжкамі, «сушыць галаву», зімой ледзь не ўвесь свой вольны час коўзалася на лыжах, летам ездзіла да сваякоў у вёску, купалася, загарала, хадзіла з вясковымі хлопцамі грабсці сена, збіраць ягады...
Ніна моўчкі, заплюшчыўшы вочы, слухала. Часам ёй здавалася, што голас даходзіць аднекуль здалёк. Тое, што яна чула, перарывалася яе ўласнымі думкамі i ўспамінамі. Малюнкі паўставалі перад ёй нейкія нязвязныя i блытаныя... То бачыла чорнае галлё бярозы на лагодным блакіце неба, згадвала ўсё, што думала тады пад тым дрэвам, то нібы прыходзілі ўніверсітэцкія сябры, то між ix раптам выплывала постаць эсэсаўца ў акулярах, які казаў ёй: «Ты гэта павінна ведаць!.. Ты хлусіш!»... Яна расплюшчвала вочы, каб адагнаць трызненне...
Пад ціхую, лагодную Клавіну гаворку Ніна задрамала.
Калі яна прачнулася ад віску дзвярэй, на парозе стаялі два эсэсаўцы. Адзін з ix, які трымаў паперку, павольна, мутнымі, п'янымі вачыма акінуў усіх, хто тут быў, i людзі адразу прыціхлі. Усе пазіралі на яго i на маленькі блакноцік, што быў у руцэ з бліскучым пярсцёнкам. Па той трывожнасці, якая запанавала, Ніна здагадалася, чаго ён прышоў i куды павядуць тых, каго ён выкліча.
Каго ж? Ніна прыўзнялася на локці.
Можа i мяне.
Яна азірнулася на Клаву, тая таксама насцярожана чакала.
— Івашына!— рэзка, як стрэл, прагучаў урывісты вокліч.
Усе вочы павярнуліся да прыгожай чарнявай жанчыны з растрапанымі валасамі, якая маўкліва паднялася. Ідучы да дзвярэй, недарэчна папраўляючы хустку, яна раптам спаткнулася на роўнай падлозе.
— Бывайце, людзі... таварышы!— сказала жанчына, прыпыніўшыся каля дзвярэй i азірнуўшыся.
Адзін эсэсавец штурхнуў яе ў калідор...
За ёй выклікалі яшчэ пяць чалавек...
Калі дзверы зачыніліся, у камеры нейкі час панавала цішыня. Потым нехта крыкнуў з пагрозаю:
— Душагубы! Дачакаецеся i вы, праклятыя!..
Хоць іншага Ніна i не чакала ад гітлераўцаў, хоць у думках рыхтавалася да ўсяго, падзея гэтая яе вельмі ўразіла.
Праз некалькі хвілін шасцярых не стане...
Небяспека смерці абудзіла ў Ніны прагнае жаданне жыць. Жыць, жыць!..
Ёй было знаёмае гэтае пачуццё, якое Ніна не раз ужо зведвала ў баі. Але тады было інакш. Там яе жыццё залежала ад яе, ад таго, як яна паводзіла сябе, а тут — ёй быццам рукі скруцілі.
У баі небяспека нярэдка забывалася, яе засланялі розныя клопаты. Тут жа не было чаго рабіць, заставалася адно — чакаць. Зносіць нечалавечы здзек i чакаць.
Яна ўспомніла Людку, прыгадала да самай дробнай дробязі апошнюю сустрэчу з ёй. Ніна тады вельмі спяшалася, цалавала дачку прагна i паспешліва. Ёй так цяжка было адрывацца. Хто тады мог ведаць, што пабачыць дачку зноў, можа, не давядзецца.
A колькі дзён, гадзін чакала яна Аляксея! Няўжо ж i не дачакаецца?..
— Ты не думай,— спагадліва сказала Клава.— Не гаруй: чаму быць, таго не мінаваць. Яшчэ i невядома, як яно ўсё пойдзе. Хочаш, я табе раскажу што-небудзь?
5...
Уранку Клаву выклікалі на допыт. Ніна засталася адна са сваімі думкамі. Цяпер яна адчула, як не хапае ёй Клавы.
Яна з трывогаю i нецярплівасцю чакала Клаву i кожны раз, калі адчыняліся скрыпучыя дзверы, з надзеяй пазірала на ix.
То адна, то другая вярталіся з допыту спакутаваныя, змардаваныя жанчыны, але Клавы не было.
Удзень некалькі чалавек пагналі на работу, разгружаць на складах машыны.
Яны вярнуліся пад вечар. Калі дзверы зачыніліся, усе, хто быў у камеры, сталі распытваць: «Што там, на волі?»