Але тыя, што вярнуліся, спачатку нічога цікавага не гаварылі, асцерагаючыся шпікоў i даносчыкаў. Усё важнае звычайна расказвалі толькі ў маленькім гуртку, надзейным сябрам. Агледзеўшыся ў адной такой купцы, у якую прынялі i Ніну, жанчына, апранутая ў старэнькі пярэсты дамашні халат, як найвялікшую тайну, адкрыла, што чула сваімі вушамі ад знаёмага шафёра, хлопца з Камароўкі, быццам сёння павінны прыляцець нашы.
— Так пра гэта i скажуць!— адгукнуўся нехта недаверліва.— Адкуль ён ведае?
— Значыцца, ведае! А адкуль,— пра тое ідзі, спытайся ў яго! Цяпер многія шмат чаго ведаюць, ды толькi язык за зубамі трымаюць.
— Каб не ведаў, не казаў бы!— пачуліся галасы.
I, здаецца, ніхто больш не сумняваўся ў словах жанчыны, хоць i ўсім было вядома, на чым яны грунтуюцца,— кожнаму хацелася верыць!
Другая расказала, што бачыла на Таварнай багата спаленых вагонаў, мусіць, ад таго налёту, што быў чатыры дні назад.
— А пра... наступленне нічога не чуваць?— прашаптаў раптам з бліжніх нар узрушаны голас, i ўсе адразу прыціхлі.
— Нічога...
З «работы» адна з жанчын прынесла ў камеру сыры бурак, некалькі бульбін i галовак часнаку. Як ёй удалося гэта — невядома, бо пры ўваходзе ў турму кожнага, хто хадзіў працаваць, старанна абшуквалі i за ўсякую схаваную рэч няшчадна білі.
«Трафеі», як назвалі жартам здабытак, падзялілі. Дзяліла жанчына ў пярэстым халаце, якая гаварыла, што сёння прыляцяць самалёты. Яна абмінула дзвюх жанчын, якія нядаўна прышлі з волі i выглядалі добра,— як яна сказала жартам,— «аб'еліся там». Кавалачак сырога бурака перадалі i Ніне, хоць яна i была з «новых».
На наступны дзень некалькі дзяўчат выклікалі мыць падлогу. Паднялі сілком i Ніну, не зважаючы на тое, што яна была знясіленая.
— Ты глядзі, ці няма недакуркаў — мужчыны прасілі. Як знойдзеш, прынясі мне, я пастараюся перадаць ім,— шапнула ёй, калі вышлі ў калідор, дробная, з рабаціннем пад вачыма, дзяўчына, якая часта хадзіла мыць падлогу. «Тут ёсць нават сувязныя з мужчынскімі камерамі»,— здзіўлена падумала Ніна.
Ёй далі нейкую анучу i вядро i павялі. Жандар штурхнуў яе ў пакой i сказаў:
— Тут.
Гэта быў невялікі паўзмрочны пакой з замураванымі больш як да паловы вокнамі. Ніна акінула абыякавым позіркам падлогу i ўбачыла на ёй цьмяны масляністы бляск вады. Яна ступіла ў ваду i ледзь не паслізнулася.
— Ну ты, што стала?— крыкнуў паліцай i таўхануў яе кулаком у спіну.— Запрашэння чакаеш?..
Перамагаючы пякучы боль, які адразу ажыў на спіне, ва ўсім целе, яна сагнулася. Рукі дакрануліся да нечага густота i ліпкага.
— Што гэта?— вырвалася ў яе.
— Кроў, не бачыш?— сярдзіта адгукнуўся паліцай...— Не віно французскае!..
Калі яна вярталася ў камеру, дзяўчына з рабаціннем, якая мыла ў той час калідор, шапнула:
— Недакуркі ёсць?
Ніна хітнула галавой: няма.
У камеры яна ўбачыла Клаву. Тая нерухома ляжала на нарах, тварам уніз, адна рука з разадраным да пляча рукавом звешвалася з дошчак, як у нежывой.
Ніна з непакоем наблізілася да яе i моўчкі стала, не адважваючыся патрывожыць. У Клавы толькі павольна, цяжка ўздымалася i апускалася спіна ў кофтачцы з закарэлымі плямамі крыві ды чулася хрыплае дыханне.
«Эх, што з ёй, гады, зрабілі!»— жахнулася Ніна перад гэтай нерухомай, здаецца, амаль нежывой жанчынай.
— Ты, Ніна?— сказала ціха, не павяртаючы галавы, Клава. I, памаўчаўшы, дадала: — Ой, як мяне білі!.. Ніколі яшчэ так не білі...
Яна зноў сціхла, так ёй, відаць, цяжка было гаварыць. I раптам у хрыплым голасе Клавы пачулася ўпартая, ціхая гордасць:
— Усё-ткі яны ад мяне нічога не дабіліся!
Ніна, асцярожна прысеўшы каля яе на край нар, пяшчотна дакранулася рукой да яе галавы з густымі цёмна-русымі валасамі.
Раздзел VIII
1...
Незадоўга перад гэтымі падзеямі ў Мінску паявіўся маёр Вольф. Размова маёра з Клямтам на могілках перад Паплавамі была ix апошняй размовай, бо праз кіламетры два Вольфа раніла асколкам міны, якая прыляцела з недалёкага ляска.
Вольф апынуўся ў шпіталі, у Баранавічах, дзе ён праваляўся месяц з лішкам. Выпісаўшыся адтуль, маёр пабыў яшчэ колькі часу там жа, у Баранавічах, у рэзерве i, нарэшце, атрымаў прызначэнне ў Мінск.
Ён прыехаў сюды семнаццатага чэрвеня. З'явіўся да дзяжурнага ваеннай камендатуры, які, паглядзеўшы яго дакументы, папрасіў прысці заўтра да каменданта. Пакуль жа дзяжурны накіраваў яго ў афіцэрскую гасцініцу.
Маёр быў у гасцініцы нядоўга. Справіўшы хутка фармальнасці, неабходныя для ўсялення сюды, ён зайшоў у пакой, дзе стаяў яго ложак. Пакой дастаўся вялікі, высокі, i гэта не спадабалася Вольфу, тым больш, што тут было яшчэ сем ложкаў. Праўда, гэтая акалічнасць яго мала турбавала: колькі тут яму жыць у гэтым пакоі. Можа быць, заўтра трэба будзе ехаць з горада. Ён нават рашыў не браць сваіх двух чамаданаў, здадзеных на вакзале ў камеру захоўвання.