Чалавек, чуваць было, паехаў. «Хоць бы тыя не пачулі? — палохаўся Вадзім. — А то перахаваюць да каго іншага, тады справы будуць зусім дрэнь. Ад гэткіх паганцаў чаго заўгодна можна чакаць». Вадзім, сціснуўшы нервы ў кулак, чакаў якое развязкі. Мінула яшчэ, пэўна, з гадзіну, а руху ні ў двары, ні на вуліцы не было. «Няўжо той дзядзька з іх кагорты? — трывожыла думка. Але ж, бач, спыніўся быў, падышоў». Нарэшце каля хаты рэзка затармазіла якаясь машына, па гуле матора чуваць было, што не грузавая.
— Ну, пакажы, дзе палонны? У склепе? — голас, яўна начальніцкі, абнадзеіў Вадзіма.
— Тут я, тут, таварыш. Не ведаю, хто вы па пасадзе, але выручайце. Хутка ў гэтым смуродзе задыхнуся. А яшчэ рукі звязаныя.
Пачалася валтузня з замком, які, аказваецца, быў толькі для відавоку накінуты на прабой. Дзверы расчыніліся, але ў поцемках Вадзім не адразу згледзеў сваіх збавіцеляў. Нарэшце ўшчыльную да яго падышоў рослы мужчына, прадставіўся:
— Старшыня сельсавета Сазонаў. А вы хто? Якая нячыстая заперла вас сюды?
Вадзім расказаў, як сеў у машыну малакавоза, як п’яны вадзіцель прыняў яго за шпіёна і разам з гаспадаром вось гэтага дома, — кіўнуў на самотную хацінку, — гвалтам завалаклі яго сюды, увапхнулі ў скляпенне.
— Ай дык боўдзілы! Зараз жа я іх пастаўлю на ногі, калі дрыхнуць, — абурыўся сельсаветчык. — Зрэшты, а дакументы ў вас маюцца? Пакажыце.
З ніжняй кішэнькі пінжака Вадзім выцяг пашпарт, камандзіровачнае пасведчанне.
— Пойдзем да машыны, — сказаў старшыня. — Там у мяне ліхтарык.
Пасвяціўшы, прачытаў і за галаву схапіўся:
— Цяпер жа нас на ўвесь свет абняславіце.
Вадзім супакоіў:
— Завязіце мяне куды трэба, а з гэтымі гаўрыкамі пасля разберацеся. А я са свайго боку нікому нічога не скажу, бо і з мяне пасмяюцца, хоць тут не да смеху было.
Ужо праз паўгадзіны яго даставілі ў сельсавет.
— Дзе ж вам пераначаваць? — азадачыўся Сазонаў. — Гасцініцы, як вы ведаеце, у нас няма. А трапіць абы да каго. Вось што — я паспрабую дамовіцца з адным настаўнікам, ён тут праз дзве хаты жыве. Чалавек прыстойны, гасцінны. У восьмых класах у Ракаўшчыне вядзе літаратуру, беларускую і рускую. Вам будзе з ім пра што пагаварыць. Пра аўтарку пісьма Вадзім пакуль што не заікнуўся.
6
Паездка, хоць і з прыгодамі, дала яму шмат. Вярнуўся дадому стомлены, разбіты, але поўны ўражанняў. Свет, які акаляў яго, быў недастатковы для пазнання многіх праяў жыцця, пра якія Вадзім не мог нават і падумаць. Аўтарка пісьма, жанчына немаладога веку, з якой ён сустрэўся на другі дзень у Ракаўшчыне, расказала гэтулькі, што матэрыялу хапіла б на добры раман. Вадзім ужо нямала чытаў, асабліва ў рускіх часопісах, успамінаў былых вязняў канцлагераў. На касцях лепшых людзей узводзіліся паселішчы, будаваліся водаканалы, заводы, гідраэлектрастанцыі. Рыгор расказваў пра сваіх бацькоў, але тады не так успрымалася трагедыя людзей, якія трапілі ў лапы нкусаўцаў. А тут жанчына без адзінай слязінкі (слёзы, відаць, даўно ўсе выплакала) размотвала нітку свайго жыцця, ад чаго, слухаючы, міжволі сціскаліся кулакі.
Яе аповед Вадзім старанна запісваў на магнітную стужку. Ужо ў сябе дома, калі паклалі малую спаць і самі павячэралі, ён уключыў магнітафон, каб паслухаць, што ў яго атрымалася. Люся ажно охала ды ахала, чуючы чужую споведзь. Запіс быў някепскі, але, ён добра ведаў, ніякая цэнзура не прапусціць у эфір гэтую суровую праўду. Вось пра здзекі фашыстаў — калі ласка, з дарагой душой, а пра зверствы энкавэдэшнікаў — ні-ні. Табу.
Вадзім вырашыў нейкім чынам перапісаць плёнку і для сябе, а гэту даць паслухаць старшыні радыёкамітэта. Хай вырашае, што можна з яе скарыстаць. Вядома, там ёсць разважанні старой жанчыны, як наладзіць справы ў калгасе, падняць надоі малака, як наогул палепшыць жыццё простых людзей. Гэтыя кавалкі, бясспрэчна, не выражуць, прымусяць усю перадачу весці ў гэтым ракурсе. Толькі яна будзе бяззубая, як і многія іншыя перадачы. Аднак сваіх парадкаў тут ніхто не навядзе.
Перш чым ісці да начальства, Вадзім стрэўся з Вацлавам Занько, расказаў пра паездку на Палессе, ні словам не абмовіўшыся аб сваіх дурных прыгодах.
Уключыў магнітафон і даў паслухаць чужую споведзь. Той таксама быў ашаломлены, але параіў, акрамя хіба старшыні, нікому пра плёнку не казаць і не даваць слухаць.
— Не паспееш і аглянуцца, як стане вядома тым, хто зацікаўлены, каб ты маўчаў, бы ў рот вады набраўшы. Канфіскуюць усе твае запісы, яшчэ і самога могуць куды ўпякчы, дзе і Макар цялят не пасвіў. Лепш паберажыся. І перапісваць з плёнкі на плёнку не раю. Пастарайся трымаць усё ў памяці.