Як хавалі, маці іх зусім страціла розум, за адну ноч, што правяла з сынамі, ссівела да непазнавальнасці. У апошні момант, калі развітваліся, яна кінулася ў яму да меншага, прасіла закапаць разам з ім. Ледзьве вывалаклі яе адтуль.
Трагедый на сваім не такім ужо вялікім адрэзку жыцця Вадзім пабачыў нямала. Кожная з іх пакідала на яго сэрцы шрам. Помніцца, як прывалаклі з загумення застрэленага фашысцкімі карнікамі бацьку, а заадно і суседа праз вуліцу. Мужчыны вярталіся з лесу, дзе нарыхтоўвалі дровы, заадно перадалі партызанам весткі пра гарнізон у Радаве. Выканаўшы адно і другое заданні, яны падыходзілі ўжо да вёскі, як іх перастрэлі эсэсаўцы і, спытаўшы праз перакладчыка прозвішчы, ад’ехаліся на загуменне і расстралялі. Бацька, казалі, станавіўся на дыбачкі, каб убачыць сваю новую хату, якую пасля ўсеагульнага пажару ў вёсцы будаваў уласнымі рукамі. Яго прынеслі на посцілцы з дзіркай у чэрапе, на якім запяклася кроў. Маці тады рвала на сабе валасы, апантана прыціскала да сябе пяцярых аціхлых дзяцей, не ведаючы, што і яе праз два гады напаткае трагічны лёс. Калі фрыцы адступалі, жанчыны, у тым ліку і маці, кінуліся ў мястэчка на склад, дзе захоўваліся горы солі. Людзі, за гады вайны зведаўшы голад на соль, як апантаныя пачалі грэбці, дзяўбці закамянелую гару. У адну з нораў сунулася па пояс і маці. А з верху ашалела білі малаткамі, тапарамі, нават хтосьці прыцёг і лом. І гара не вытрымала, лопнула зляжалым пластом уніз, раструшчыўшы многія галовы, тулавы. Сярод іх была і маці.
Успамінаючы ўсё гэта, Вадзім зараз жахаўся, як перажылі яны, сіроты, адну і другую трагедыі, праўда, адзін з меншых братоў, Лёва, пасля сутыкнення з немцамі, якія, уцякаючы, рамантавалі насупраць іхняга дома машыну і, не далічыўшыся адной з вельмі патрэбных запчастак, абвінавацілі браціка ў крадзяжы і пасля стралялі ля ягоных ног, дык вось ён, Лёва, цяжка пасля гэтага захварэў і неўзабаве памёр. Памёр на іхніх вачах у страшных канвульсіях.
Вадзім мо як ніхто разумеў чалавечае гора і, пасяліўшыся пад адным дахам з суседкай, хацеў дакапацца да прычыны яе плачу. Але, ведаў, трэба на ўсё час, цярпенне.
З пачаткам цяпла Люся паехала з малой да бабулі, каб застацца там да халадоў. Вольнага часу ў Вадзіма стала болей, і ён засеў за аповесць, у аснове якой меў на ўвазе жыццё той палескай жанчыны. Ён ведаў, што калі і напіша, то надрукаваць яе, якую б мастацкую вартасць яна не ўяўляла, будзе праблематычна. У гэтыя гады крытыкі, бы галодныя сабакі, нацкаваныя ўмелай рукой, грызлі славутага ўжо на гэты час празаіка Васіля Быкава, з якім яму і Рыгору пашчасціла разам быць у Доме творчасці, сядзець за адным сталом. А гэты ж чалавек, надзелены магутным талентам, піша самую суровую праўду пра вайну, якую ён прайшоў ад пачатку да канца, быў паранены і нават памылкова лічыўся ў спісе загінуўшых. Дык каму ж, як не яму, расказаць новаму пакаленню пра жахі гэтай бойні, пра няўмелых, а часам і баязлівых камандзіраў ніжэйшага і вышэйшага звяна, якім лёс салдата — гэта нішто, звычайнае гарматнае мяса.
Вадзім, ды і Рыгор, калі сустракаліся разам, абураліся такой аглабельнай крытыкай, нават напісалі ў падтрымку сабрату па пяры і паслалі ў Гродна сумеснае пісьмо.
Вось чаму Вадзім і баяўся брацца за вострую тэму. Хай там не вайна, але ж калектывізацыя, руйнаванне цэркваў, раскулачванне, іншыя праявы таго жыцця давалі пажытак для роздуму, для абагульненняў. Калі яму ўдасца напісаць такі аб’ёмны твор, ён будзе лічыць сваё творчае жыццё не марным. Раней ці пазней і надрукуе яго. Вось жа Быкава, як ні чыхвосцяць, а ўсё ж друкуюць, калі не тут, то ў Маскве ў перакладзе на рускую мову. Крытыканам нічога не заставалася, як ляскаць у бяссіллі зубамі.
Цяпер Вадзім, зарабіўшы трохі грошай, падумваў пра тое, як купіць сабе машынку для друкавання. Увесь час некага прасіць не выпадала. А тыя старонкі новага твора, які пісаўся пакуль што няблага, ён не хацеў даваць у чужыя рукі. Усялякія машыністкі бываюць. Ён ведаў, што многія з іх з’яўляюцца сакрэтнымі супрацоўніцамі пэўных службаў, і ў іхнія абавязкі ўваходзіць сачыць і запамінаць, хто і што ім дае для перадрукоўкі. Машынкі, аднак, колькі ні шукаў, не знайшоў. А яму ж трэба яшчэ з беларускім шрыфтам, а такіх і наогул не выпускаюць. Калі дастане, то ўсё роўна давядзецца шукаць майстра, які б перапаяў літары.
Служба на радыё, між тым, пачала ўжо надакучаць, і Вадзім усё больш і больш задумваўся, каб зноў памяняць работу. Добра было б трапіць у які тоўсты літаратурны часопіс, дзе працоўны дзень пачынаецца пасля абеду і заканчваецца вельмі рана. Во тады можна тварыць. А тут — сотні пісем у дзень. І на кожнае трэба даць адказ ці згадаць аўтара ў якой-небудзь перадачы.