— А ўночы не ўставаў ён? Не чула?
— Не, не чула. Паныч яшчэ звечара, кладучыся спаць, аддаў той паненцы ключ, каб яна замкнулася.
— Ключ аддаў? Нашто? — цікавіцца Антаніна.
— А мабыць, каб яна замкнулася і спакайней спала.
— I яна ўзяла ключ?
Ганна выказвае нецярпенне і неахвоту адказваць на такія пытанні.
I а. Мікалай слухаў дзяка ўважна. Наўперад ён зрабіў здзіўленыя вочы, а потым працягла засмяяўся і нарэшце запытаў:
— А як яна сабою, нічога дзяўчына?
Айцец Мікалай — чалавек малады, і яго не-не ды часамі бухторыць д’ябал і прымушае заглядацца на прыгожых маладзіц.
Дзяк гэта ведае.
— Нічога дзяўчына, сакаўная і фігурыстая.
Айцец Мікалай каўтае сліну.
— Што ж? I ты, Амос Адамавіч, быў малады. А можа, і цяпер злы дух спакушаў цябе, калі запыніў каля акна?
Працяглы смех зноў трасе жывот а. Мікалая, а дзяк апускае вочы.
— Спета песня мая, а. Мікалай,— адзываецца ён і ўздыхае журботна.
— Ці так гэта, Амос Адамавіч? — пытае а. Мікалай і стукае дзяка па плячы.— Аўрааму было сто гадоў, калі радзіўся ў яго Ісаак, а табе да ста, глядзі, гадоў сорак засталося?
Дзяк выпроствае згорбленую спіну.
— Ды яно, калі б на тое пайшло, а. Мікалай,— стары вол баразны не псуе.
— Ось бачыш!.. Так-та, Амос Адамавіч,— дадае а. Мікалай,— мы бачым сучок у воку брата свайго, а бервяна ў сваім не заўважаем.
Айцец Мікалай трохі расчараваў дзяка. Праўду сказаць, у глыбіні сваіх мыслей ён сам не бачыў тут нічога надзвычайнага, але было нешта такое, што настройвала яго супраць настаўніка. Хутчэй за ўсё ў яго была проста глухая зайздрасць да свайго суседа, зайздрасць немачнай старасці перад маладосцю. Але гэтаму пачуццю ён стараўся даць іншае афармленне. Як-ніяк — настаўнік павінен прыкладам быць, а не шашнямі займацца.
I дзяк не можа супакоіцца. Ідзе да ляснічага. Заводзіць гутарку аб настаўніку.
— А ён, відаць, сур’ёзны хлопец,— адзываецца ляснічы,— і работнік добры.
— Гроб паваплены! — зазначае дзяк і расказвае пра візіт настаўніцы.
Ляснічы слухае ўважна. Увесь час на яго губах пакалыхваецца ўсмешка. Сам ляснічы далёка не святы ў гэтым сэнсе чалавек. Выслухаўшы дзяка, ён кажа:
— На лаўца і звер бяжыць, калі толькі ён сам не дурань.— А потым яшчэ больш расхалоджвае дзяка: — Гэта — глупства. Я ведаю здарэнні, калі студэнт і студэнтка начуюць у адным пакойчыку, на адной пасцелі і нічога паміж імі не бывае.
Такім парадкам сярод мужчын дзяк не сустрэў таго эфекту, на які спадзяваўся. Затое жанчынам ён даў багаты матэрыял, якога ім хапіла на доўгі час.
Неўзабаве пасля гэтага дзяк з’явіўся ў школу. На гэты раз ён прыйшоў сюды як настаўнік. Айцец Мікалай, з-за гаспадарскіх ці іншых спраў, не меў часу з’явіцца на «Закон Божы» і папрасіў дзяка падмяніць яго.
— Ты, Амос Адамавіч, жывеш там блізка. Займіся, зрабі ласку, чым-колечы з вучнямі.
— Можна, а. Мікалай! — даў дзяк сваю згоду.
У справе выкладання Бацяноўскі не меў практыкі. Але яна яму і не была патрэбна. Ён сам калісь вывучаў «Закон Божы», памятае, як вучылі ў яго часы. Праўда, ён шмат чаго забыў, але сёе-тое ў памяці яшчэ засталося. Вось аб гэтым, што захавала яму памяць, ён і будзе казаць.
Вучні былі вельмі здзіўлены, убачыўшы дзяка ў школе. Шмат хто з іх меў справу з дзяком, забягаючы летам у яго сад і агарод. А ён ганяўся за імі і лаяў іх.
Дзяк прыступіў да справы павольна. Наўперад паведаміў, што а. Мікалай даручыў сёння яму заняцца «Законам Божым». Усю школу злучыў ён у адну групу і загадаў дзецям сядзець ціха, слухаць уважна. А потым пачаў так.
— Ну, ты! — пальцам тыча дзяк на аднаго хлапчука.
Падымаецца некалькі хлапчукоў, бо вывернуты дзякоўскі палец накіроўваецца адразу на некалькі вучняў.
— Чаго вы ўсе паўставалі? — крычыць дзяк.
Дзеці пачынаюць хіхікаць.
— Я вам пасмяюся, лайдакі вы! — грозіць ён.— Ну, вось ты, чарнявы з краю!
Падымаецца «чарнявы з краю».
— Як цябе зваць?
— Міхалка.
— Прозвішча тваё пытаю, дурань!
— Мажэйка.
— Гэта які Мажэйка, што каля кузні?
— Эге,— адказвае вучань.
— А як цябе дражняць?
Міхалка маўчыць, а з усіх куткоў наўперад ціха, а потым мацней гучаць галасы:
— Латак, Латак!
— Многа нарабіў ты ў агародзе дзірак? — пытае дзяк.
— Не, нямнога.
— Ну, колькі?
— Можа, з дзесятак морквачак і вырваў.
— Ах ты, гіцаль! Ну, садзіся.
Пад дружны рогат дзяцей Міхалка садзіцца, а дзяк тупае нагамі і рукамі махае, каб заспакоіць іх.
— Хоць вы і вучыцеся, але нічога не ведаеце,— пачынае дзяк прамову, прычым гаворыць паляшуцкаю моваю, якою ён валодае лепей, чым рускаю.— Пачнём з канца або з самага пачатку, бо вы — дурні і нічога не ведаеце... Дык вось, так. Нічога наўперад не было: ні неба, ні зямлі, ні нашых пінскіх балот, ні чароту на іх.