Лабановіч хацеў адказаць, што калі чалавек з настаўніцтва пераходзіць на пісарства, дык аб вальнадумстве гаварыць не прыходзіцца. Але сказаць так, значыць пасварыцца з чалавекам, і ён толькі пытае:
— А ў чым выявілася тваё вальнадумства?
— Было, брат! — адказвае пісар.— А я мушу сказаць табе, як старэйшы, і ты мяне павінен паслухаць: хор наладзіць табе трэба!
— А ну яго к чорту! — злуецца Лабановіч, бо ўпамінанне аб хоры яму нейк балюча абходзіць.
— Дык ты не прызнаеш значэння хору? — У пісаравым тоне чутна строгасць.— Які ж ты пасля гэтага настаўнік?
Пісаравы бровы навісаюць грозна, а вочы ўпіваюцца ў твар Лабановіча.
— А калі я не хачу гэтага твайго хору? — яшчэ з большай злосцю пытае Лабановіч.— I нашто табе здаўся гэты хор? Поп маўчыць, не лезе з хорам, дык табе трэба свае тры грошы ўткнуць.
Пісарава строгасць раптам сходзіць, і выраз яго твару адразу нейк дабрэе.
— Чаго ж ты злуешся, дзівак ты? Я ж хачу пагаварыць з табою як з чалавекам, якога я люблю і паважаю. Ты ж думаеш, калі а. Мікалай нічога не кажа табе, дык яму і ўсё роўна, ёсць хор ці не? Ён да цябе, брат, вельмі добра адносіцца і паважае, але яго трохі не задавольвае, што ты вечарамі нейкія гутаркі вядзеш з людзьмі, да царквы непрыхільнымі, а праз гэта і цябе самога можна залічыць у раскольнікі, разумееш ты?
Лабановіч зразу адчувае, што аб яго патайной рабоце ходзяць ужо чуткі. Ён трохі непакоіцца і чуе нават нейкі страх, але стараецца не паказаць гэтага, хоць ад зоркага пісаравага вока не ўкрываецца ніводзін рух яго твару.
— Тфу, праклятае дзякоўска-папоўскае балота! — абурліва гаворыць Лабановіч, каб адвесці ўсякія сляды.— Калі да цябе зойдзе ў вольную часіну чалавек, звычайны мужык, і калі ты ад яго не бяжыш, як ад зачумленага, не сядзеш за бутэльку, а пагутарыш з ім проста як з чалавекам, дык зараз жа нейкаму чорту гэта пачынае ўжо карцець і наводзіць на ўсякае падазрэнне!
Праз пісараў нос-волат прабіваецца кароткі гук «хм», галава яго зрушваецца, і смех, хітры, мнагазначны смех рассоўвае валасатыя губы. I смех гэты як бы кажа: «Ага! Унь ты як загаварыў! Але ведаю, брат, куды ты гнеш!»
Лабановіч заўважае, што яго абурлівая рэпліка ніколечкі не пераконвае пісара. Прыступ нейкай вар’яцкай злосці захоплівае яго ўсяго. У настаўніка цяпер з’яўляецца моцнае жаданне сказаць нешта рэзкае, абразлівае, хочацца плюнуць на ўсё тое, што становіць гэтую казённа-мяшчанскую святасць. I ён ледзь-ледзь стрымліваецца, чакае, што скажа пісар.
А пісар гладзіць бараду, зноў абразліва смяецца, як чалавек, што стаіць нязмерна вышэй за таго, з кім ён гаворыць, і ведае шмат больш, як гэта можна думаць.
— Так... Чалавек... Звычайны мужык,— гаворыць пісар, націскаючы амаль не на кожнае слова, і раптам змяняе тон: — Але ж ён і не такі звычайны, як ты гэта хочаш паказаць! I гэтых вольных часін у яго нешта занадта многа. Пра гэтага «звычайнага» мужыка ходзіць не зусім звычайная слава. Аб ім нават і сякія-такія матэрыялы маюцца ў воласці...
— Ну, як не быць такім матэрыялам! — перапыняе пісара Лабановіч.— Ён жа судзіўся з панам Скірмунтам, бухторыў сялян, падымаў іх на «яўнае» беззаконне. Як ён, мужыцкае рыла, асмеліўся выступіць супраць пана? Якое права мае мужык дапусціць мысль, што з ім паступаюць несправядліва, калі над ім з такім замілаваннем апякуюцца ўсе, пачынаючы з гарадавога?
Пісар слухае, спусціўшы вочы, і ў сваю чаргу перапыняе Лабановіча нечаканым зваротам:
— Андрушка! Па дружбе кажу табе — кінь! Кінь ты гэтую цёмную работу! Любячы цябе, кажу — кінь!
— Якую цёмную работу? — нападае Лабановіч на Дулебу.
Ён ведае, на што ківае пісар, але хоча парушыць упэўненасць, з якой гаворыць той аб «цёмнай» рабоце, або пераканацца, на чым і ў якой меры грунтуецца гэтая ўпэўненасць.
— Каго ты хочаш у дурнях пакінуць? — зняважліва пытае пісар.— Скажы мне, з кім ты знаёмы, і я табе скажу, хто ты,— прыводзіць ён вядомы афарызм.
— Я знаёмы з дзяком Бацяноўскім, з папом, і не з адным, а многа іх ведаю, знаёмы з земскім начальнікам, з пісарам Дулебаю,— дык хто я такі?
— Гэта — не факт,— адказвае пісар, збіты з нагі такім запытаннем.
— А вось мая «цёмная» работа для цябе — факт, можа, таму толькі, што навучыць грамаце цёмнага чалавека ёсць цёмная работа?
— А ты яго вучыш грамаце?
— Так, раблю гэтую «цёмную» работу... I скажы мне, Мацей, якая табе справа да ўсяго гэтага?
Мацей як бы не чуе запытання і кажа:
— I ты гэтага сукінага сына вучыш грамаце?! Для чаго ж гэта робіцца такая ласка?
— Для таго, каб «гэтага сукінага сына» не крыўдзілі сотні сукіных сыноў.
— Ах, вось як! Хто ж гэтыя «сотні сукіных сыноў»? Мусіць жа, і я ўваходжу туды?