— Не, ты — выключэнне.
— Ну што ж? I за гэта дзякую!
Пісар адвешвае Лабановічу паклон, ледзь не ўпіраючыся носам у стол, а настаўнік, злосны, ходзіць па пакойчыку.
Некаторы час яны маўчаць.
— Паслухай ты мяне, Андрэй,— тонам згоды гаворыць нарэшце Дулеба,— злавацца тут няма чаго. Я, можа, чым і пакрыўдзіў цябе. Тады выбачай мне. Выбачай, браток! Але я табе кажу як чалавеку, як свайму брату, бо я ўсё ж такі больш настаўнік, чым пісар,— пляваць я хачу на пісарства і плюну,— не мяшайся ты ў гэтую брудную справу!.. Стой, стой, стой! Дай мне сказаць. Няўжо ж ты думаеш, што ты адзін угледзеў праўду, а ўсе іншыя — сляпыя, нічога не ведаюць, не знаюць і ў галаве іх салома? Няўжо ж ты думаеш, што гэта праўда ў тых паскудных лістках, што пачалі пладзіцца і пападаць і ў сялянскія рукі? Хто ж ім паверыць? Хто за імі пойдзе? Злодзей, гультай, лодар і наогул усякі аматар да лёгкага хлеба. А сталы чалавек за імі не пойдзе, не паверыць, толькі плюне на іх з агідаю. Чаму? А таму, што сталы чалавек, не гультай, знойдзе сабе спосаб, як жыць на свеце, і калі будзе дабівацца чаго, то свайго даб’ецца. I няўжо начальства не думае, не дбае аб народзе? Яно ж само звязана з ім, залежыць ад яго. У інтарэсах самога начальства клапаціцца аб народзе, каб яму жылося добра.
— Каму каб жылося добра? — смяецца Лабановіч.— Народу ці начальству?
— Народу!
— А я думаў, каб начальству добра жылося, бо ты трохі няясна выказаў сваю думку. Ну, але ва ўсякім разе вельмі дзякую табе, што ты аднавіў у маёй памяці гэтую мудрасць, якою кармілі нас у семінарыі на працягу чатырох гадоў.
— А ты ж думаеш, семінарыя благому вучыла?
— З чаго ты ўзяў, што я так думаю? Мяне толькі дзівіць, да чаго ты гэта ўсё гаворыш?
— Слухай, Андрэй! Што ты крывіш нейкую нявіннасць?
На пісаравым твары адбіваецца пакута, і нос яго моршчыцца ад нездавалення.
— Дык чаго ты ад мяне хочаш?
— Ну, годзе, не будзем аб гэтым гаварыць,— і пісар махае рукою.
— Не, брат: аб гэтым гаварыць ты будзеш. Як будзеш гаварыць, гэта іншая справа. Можа, так, а можа, і не так, але гаварыць будзеш. Не сёння, дык заўтра, не заўтра, дык налета.
— Кінь казаць глупства! I слухаць гэтага не хачу.
— А нашто ж ты пачынаў?
— Я ж пачаў не з гэтага.
— У тым-та, брат, і штука, што пачнеш з неба, а пяройдзеш на зямлю, бо зямля да нас бліжэй, чым неба.
— Ну, гэта як для каго.
— Ну, а для цябе, напрыклад? Думаю, што зямля больш мілая, чым неба, бо, каб было наадварот, ты пайшоў бы не ў валасныя пісары, а ў манахі. Неба, брат Мацей, для дурняў адводзяць разумныя людзі, каб самім было вальней жыць на зямлі. Але справа ў тым, што і дурні пачалі шукаць шчасця на зямлі. А раз гэта так, то яны непрыменна зробяць на зямлі рэвізію.
— Гэта так у лістках напісана? — пытае пісар.
— Гэта так напісана ў ходзе людскога жыцця. I гора таму, хто гэтага ходу не разумее або не хоча зразумець.
— Не, брат Андрэй, гора таму, хто разумее жыццё навыварат і паддаецца на вудачку розных палітычных машэннікаў.
Вынікам гэтае спрэчкі было ўзаемнае нездаваленне. Пісар Дулеба лічыў, што настаўнік стаўся ахвяраю «розных палітычных машэннікаў», а настаўнік думаў аб пісару як аб чалавеку, які ўжо застыў у сваіх поглядах на рэчы і якога трэба асцерагацца. Кожны з іх пашкадаваў другога, выходзячы са сваіх меркаванняў.
На развітанне пісар сказаў:
— Дык заходзь вольнаю часінаю. А што мы трохі паспрачаліся, дык гэта, можа, і добра. Ва ўсякім разе я буду цешыць сябе думкаю, што мае словы пойдуць табе на карысць.
— А я буду спадзявацца, што і мае словы знойдуць прытулак у тваёй галаве.
— Не, брат,— круціць галавою пісар,— яйцо курыцы не вучыць.
— Але ўсё ж такі курыца з яйца выйшла.
— Але яйцо курыца знесла!.. Не, Андрэй, жарты набок. Памятай, што я табе казаў. Са мною ты можаш гаварыць усё, што хочаш: гэта ўсё будзе паміж намі. А ліха можа прыйсці з другога боку. Ты яшчэ не ведаеш людзей: той, за каго ты распінаешся сёння, прадасць цябе заўтра. I грошы возьме, і барыш вып’е. Вось тады і зразумееш ты ход жыцця. Але гэтага няхай не здарыцца.
Пасля жывой і трохі ўзнятай спрэчкі ў пакойчыку Лабановіча стала нейк незвычайна ціха, і ў гэтай цішыні зусім іначай пачаў выяўляцца сэнс рэчаў, і нават сцены, печ і дзверы, нямыя сведкі гарачай размовы, здавалася, выглядалі трохі па-іншаму.
Некаторы час Лабановіч прыслухоўваецца да гэтай цішыні, як бы хоча зразумець затоены сэнс яе. Але ён чуе толькі шум і звон у сваіх уласных вушах. Пачынае прыслухоўвацца да самога сябе, як бы першы раз сустрэўся з самім сабою, і глядзіць на сябе, як на нейкага старонняга чалавека. Ён заўважае, што ў яго ёсць сэрца, і чуе пульс яго. А будзе ж час, калі гэты пульс замрэ. Нейк холадна і непрыемна робіцца ад гэтае думкі. I думаць аб гэтым прыкра.