Тэлеграмы з вайны на царскае імя нязменна пісалі, як нашы пасеклі то роту, то эскадрон японцаў і што дух нашага войска «превосходный», а калі часамі дзе войскі трохі і адступалі, то адступалі не іначай як на парадзе.
З гэтых тэлеграм выходзіла, што «япошкі» нідзе не прасунуцца, куды б яны ні паткнуліся, так іх там клалі і крышылі. У той час, калі ў японцаў былі цэлыя горы трупаў, нашы страты былі зусім нязначныя — адзін, другі афіцэр ды некалькі «ніжніх чыноў». Тым жа часам арэна вайны ўвесь час змянялася, пасоўвалася з Карэі і Ляадунскай паўвыспы ў Маньчжурыю, праходзячы такія этапы, як Ялу, дзе генерала Засуліча пабілі на горкае яблыка, Цюрынчэн, Порт-Артур, Ляаян і сотні другіх месцаў у палях Маньчжурыі, дзе капаліся магілы для пахавання царскага самаўладства.
Горача стала ў Пецярбурзе.
Замахалі папы кадзіламі, вымольваючы ў Бога перамогі над «макакамі». Пасыпаліся, як лісце ўвосень, абразы на тэатр вайны — відаць, на сілу зброі і на здольнасць стратэгаў надзея была малая. У справу прыйшлося прыплесці Серафіма Сараўскага, якога незадоўга да гэтага высунулі кандыдатам у святыя. Хоць душа Серафіма Сараўскага была цяпер на небе, але гэта не шкодзіла яму прысніцца каму трэба, каб пацешыць цара, дакляраваўшы яму перамогу над японскім мікада. Але, як вядома, святыя каля гармат не хадзілі, салдацкай лямкі не цягнулі, пораху не нюхалі, ваеннай тэхнікі не вывучалі, дык і карысці з іх было гэтулькі ж, як з дзірак у мосце. I горш усяго — Серафім Сараўскі прысніўся зусім недарэчы: якраз за некалькі тыдняў перад Мукдэнскім боем, дзе царская армія была разбіта, а месяцы праз тры прад Цусімаю была пахавана і Балтыйская эскадра пад камандаю віцэ-адмірала Ражэственскага.
Прайшло некалькі месяцаў. Наўперад глуха, потым галасней пайшлі хадзіць чуткі аб злачынствах, якія тварыліся рознымі сатрапамі на вайне, аб крадзежствах і на тэатры вайны і ў тыле, аб цяжкім матэрыяльным стане салдат, аб поўнай непадрыхтаванасці да вайны і аб усякіх іншых махінацыях. Пайшлі гуляць анекдоты і карыкатуры, якія больш трымаліся ў галаве, чым траплялі на старонкі друку. Была карыкатура і на цара Мікалая. Стаіць цар без нагавіц, у адной кашулі. Японцы розгамі сякуць Мікалая, а ён сам трымае кашулю. Збоку стаіць нямецкі кайзер Вільгельм.
— Міколка! — гаворыць ён Мікалаю.— Ды даў бы ты патрымаць сваю кашулю каму-небудзь з прыдворных. Нашто табе турбавацца самому?
— Ах, Віля! Ну, што ты гаворыш? Як магу даць дзяржаць кашулю другому? Я ж — самадзержац!
Надвячорак. Пачынае цямнець.
Лабановіч праводзіць апошнюю гадзіну ў школе. За работаю час праходзіць борзда. Не згледзіш, як прабяжыць тыдзень. Настаўніку нейк весела і радасна, нягледзячы на цэлы дзень, праведзены ў душным класе. Як-ніяк час хіліцца да вясны. Большая палавіна школьнага года засталася ззаду. I дзень пабольшаў значна. Можна скончыць заняткі ў школе, не запальваючы лямпы.
Каля акна, што выходзіць у бок чыгункі, настаўнік запыняецца: па дарозе імчыцца параконны вазок. У вазку сядзіць пісар Дулеба. Гэта ён з Пінска едзе, вязе пошту.
Настаўнік думае, што яму трэба схадзіць у воласць — павінны быць сякія-такія пісьмы і карэспандэнцыя, свая і школьная.
Вазок зварочвае з дарогі ў бок школы. Каля ганка Аўмень запыняе коні. Настаўнік пускае вучняў дадому, а сам выходзіць на ганак.
— Ну, я да цябе на адну хвіліну,— гаворыць пісар,— ведаеш, брат, што?
— Ну? — чакае настаўнік нейкай важнай навіны.
— Адзявайся лепей, ды паедзем да мяне.
Ад пісара трохі папахвае выпіўкаю.
— А што ты меўся сказаць мне?
— Важная, брат, навіна. Ведаеш? Вайна пачалася!
— Вайна? З Японіяй? Не можа быць!
— Не «не можа быць», а ўжо ідзе вайна... Ну, паедзем.
Лабановіч апранае паліто, і яны едуць у воласць.
— Вось прахвосты, сукіны сыны,— гаворыць абурліва Дулеба,— не спадзяюцца на сваю сілу, дык пусціліся на чыста азіяцкую подласць: не абвясціўшы вайны, напалі на нашы браняносцы. Ну, але ж ім далі чосу! I яшчэ дадуць. Так дадуць, што толькі мокранькае астанецца ад іх. Каго яны чапаюць? На каго падымаюць руку? На Расію, якая адна супраць усяго свету можа выступіць!
— Але ж, пане пісару, і яны ведаюць пра Расію і на нешта спадзяюцца, калі не пабаяліся першымі зачапіць нас,— заўважае фурман Аўмень.
— Калі Бог захоча пакараць каго, то першым чынам адбярэ ад яго розум,— строга кажа пісар.