— I вы верыце ў блізкую перамогу рэвалюцыі?
— Я ўпэўнена ў гэтым,— горача адказвае Вольга Віктараўна.
— Можа, вы больш у курсе справы, калі ў вас такая глыбокая вера ў рэвалюцыю і ў яе перамогу. Я ж, прызнацца, не падзяляю цалкам гэтае веры, бо для мяне няясны дзве сілы ў дзяржаве, ад якіх і будзе залежаць усё: сялянства і войска. Мяне глыбока ўзрушыў адзін факт і закінуў сумненне ў маю душу. Летам давялося мне ехаць па Палескай чыгунцы. На адным невялічкім раз’ездзе я спыніўся, і мне прыйшлося застацца там дзён на два. Праходзіў царскі поезд. На працягу ўсяе чыгункі стаяла ахова. Наперадзе стаяў ланцуг войска, потым за ім цягнуўся шнур паліцэйскай аховы і трэці рад — ахова сялянская. Нікога і блізка не падпускалі да чыгункі. Запынілі ўвесь рух. Царскіх паяздоў было два: у адным з іх ехаў цар, але ў якім, ніхто не павінен быў ведаць. Уявіце ж вы сабе, калі праходзіў царскі поезд, сяляне па дабравольнаму пачыну высыпалі з вёсак і станавіліся на калені за гэтымі трыма лініямі аховы. I заўважце — такія выпадкі мелі месца не адзін раз і былі ў розных губернях.
— Андрэй Пятровіч! Ці варта прыдаваць гэтаму значэнне? Пачнецца рэвалюцыя, і ўсё зменіцца раптоўна і стыхійна. I той, хто становіцца цяпер на калені перад царскім поездам, пойдзе з коллем на самога цара. У часе рэвалюцыі настрой зменіцца борзда. А войска, вы думаеце, цалкам стаіць на баку цара?
— Гэтага я не ведаю.
— У тым жа і штука, што вы многа чаго не ведаеце.
Панізіўшы голас, Вольга Віктараўна ціха дадае:
— Сярод войска вядзецца работа, і грунт для гэтае работы ёсць. Рэвалюцыя надыходзіць, і яна прыйдзе так гучна і неспадзявана, што зямля задрыжыць і небу горача стане.
Лабановіч слухае і дзівіцца, як многа рэвалюцыйнага запалу ў гэтай смуглай дзяўчыны з астрыжанымі валасамі і як гараць яе вочы. Яму нялоўка перад ёю, бо дзесь там, на дне душы яго, варушацца нейкі страх і хістанне, чаго няма, як відаць, у яе.
— Так,— гаворыць ён,— ну, што ж? У добры час!.. Дык вы, Вольга Віктараўна, дапамажыце мне, пазнаёмце мяне бліжэй з арганізацыяй, каб можна было папасці на сход, сякія-такія знаёмствы завесці.
— З вялікаю ахвотаю! Я так і ведала, што вы гэта зробіце,— гаворыць яна, і задаваленне адбіваецца на яе твары.
Позна вечарам Вольга Віктараўна ідзе ў сваю школу.
— Ну, я вас трохі правяду.
У той час, калі яны выбіраюцца ў дарогу, на выгане супраць вокан кватэры настаўніка ціха прапаўзае цень і туліцца ў цёмных закутках, застаючыся непрыметным для іх.
Далёка за пераездам, каля самага сяла, настаўнік спыняецца.
— Ну, Вольга Віктараўна, цяпер вы, можна сказаць, і дома. Бывайце здаровы.
— Андрэй Пятровіч! А вы начуйце ў мяне. Чаго вам ісці так позна?
— Не так ужо і позна. Покі вы нарыхтуецеся класціся спаць, я буду дома.
— А чаму вы не хочаце начаваць?
— Я люблю хадзіць поначы — гэта раз.
— I баіцеся плётак — гэта два.
— Ну, няхай будзе два,— згаджаецца Лабановіч.
— Ну, як знаеце... Яно, можа, і праўда, што не варта даваць страву для плётак. Толькі ж мне шкада, што вы будзеце з-за мяне трапацца яшчэ цэлую гадзіну.
— Э, Вольга Віктараўна! Усё роўна трапацца прыйдзецца. Дык лепш пачынаць патроху цяпер.
Яны развіталіся.
Толькі цяпер, калі Лабановіч апынуўся адзін на грэблі, ён адчуў усю глыбіню, глуш і затоеную ціш асенняй ночы. Нізка да зямлі туляцца чорныя кусты побач грэблі. Сцятыя гэтым густым змрокам, яны выглядаюць як нейкія дзіўныя купіны. А далей нічога не відаць. Зямля завешана чорным-чорным полагам. На небе ні зорачкі. Сівыя хмары навісаюць нізка-нізка і яшчэ больш павялічваюць гэтую цемнату. Відаць, збіраецца дождж.
На пераездзе Лабановіч запыняецца. Чуваць далёкае грукатанне поезда. Настаўніку робіцца весялей, і грукат здаецца яму блізкім і слаўным. Далёка-далёка выплываюць са змроку два агеньчыкі, як вочы добрага прыяцеля. Здаецца, яны стаяць на адным месцы, не рухаюцца, але жалезныя колы ўсё выразней спяваюць сваю аднастайную песню-тухканне.
Гэтыя два агеньчыкі і гэтае тухканне, што ажыўляюць начную пустэлю, мімаволі напрошваюцца на параўнанне з тым невядомым новым, прыход якога адчуваюць ужо чуткія вушы гэтых загнаных у цёмныя норы людзей.