— Ды тут і смешнага нічога няма,— кідае настаўніку.
— Ну, як жа не смешна, Іван Пракопавіч: такая шышка паліцмайстар і раптам — начальнік над бочкамі!
— Сволачы, скажу вам! Скуры прадажныя! У той час, калі дзяржаве патрэбны цвёрдыя людзі, іх тады няма, яны ссыхаюць, нікнуць, туляюцца, прыкідваюцца, што нічога няма і нічога яны не бачаць. Хіба можна дапусціць, каб нейкая няшчасная саплівасць асмелілася дамагацца нейкіх там свабод, гаварыць пра абмежаванне ўлады манарха?
— Нічога не зробіш, Іван Пракопавіч: стыхійна выліваецца абурэнне заціснутага...
— Ерунда! — грыміць ляснічы.— Якая стыхійнасць? Якое абурэнне? Хто заціснуты? У нас у Расіі большая свабода, чым у любой канстытуцыйнай ці рэспубліканскай дзяржаве. Вы акалпачаны прадажным жыдоўскім друкам. Хіба вы гэтага не ведаеце? Рускаму чалавеку цяпер няможна слова сказаць, яму заціскаюць рот, высмейваюць, рэтраградам называюць. Увесь друк у жыдоўскіх руках, ім трэба разбурыць праваслаўную царскую Русь, а рускіх людзей парабіць шабасгоямі.
Скіраваўшы гутарку ў гэты бок, Іван Пракопавіч разліваецца бясконцым патокам слоў. Пярэчыць яму — усё роўна, што ў сцяну гарохам страляць: ніякіх аргументаў ён знаць не знае і не слухае, наадварот, гэта толькі — падліванне масла ў агонь. Лабановіч цярпліва выслухоўвае ляснічага, хоць там дзеці дурэюць, як школы не развернуць.
Замкнуўшы круг сваіх аргументаў і выліўшы злосць на «жыдоў», у чыіх руках уся прэса, Іван Пракопавіч ізноў навальваецца на паліцмайстра. Ніяк яго забыць не можа.
— I гэтая аблезлая жаба, рапуха, гаворыць мне ўчора: «А вы там, Іван Пракопавіч, агітацыю ведзяце сярод сялян!» Гэта я вяду агітацыю? Ну, ці чулі вы?
— Ну, гэта ён толькі, напэўна, жартаваў, — заступаецца за паліцмайстра настаўнік.
— Ды хоць бы і жартаваў! Як ён асмельваецца сказаць мне гэта публічна? Думаў даць у зубы, ды скандалу не хацеў рабіць. А варта было б.
Ляснічы трохі супакойваецца. Відаць, яму стала цяпер лягчэй, бо ён сказаў усё, што наймацней карцела.
— Ну, выбачайце,— нарэшце гаворыць ён,— у вас там гэтыя шмокі шыі ломяць, а я вас затрымліваю.
Ляснічы падае руку і выходзіць, а настаўнік яшчэ доўга пасмейваецца, успамінаючы, што паліцмайстар абвінаваціў ляснічага ў агітацыі сярод сялян.
«Калі што, ляснічы закіне за мяне слова»,— кажа сам сабе.
I не адзін Іван Пракопавіч выбіты цяпер з каляіны: дыханне рэвалюцыі і яе грозны размах адчуваюцца ўсімі. Кожны ж новы дзень прыносіць весткі, што рэвалюцыя расце і ўшыр і ўглыб. I важней за ўсё — бунты ў войсках і сялянскі рух.
Дзяк Бацяноўскі ходзіць ды прыслухоўваецца, але сам гаворыць мала. Ён толькі трасе галавою ды ўздыхае:
— Охо-хо! Да чаго дажыліся!
Часамі, сустрэўшы каго-небудзь з заняпалых гаспадароў, ён усміхаецца і пытае:
— Можа, вам ужо і поп з дзяком не патрэбны?
Айцец Мікалай — чалавек дыпламатычны. Ён асцярожненька і ў заўтрашні дзень зазірае, а калі сустрэне чалавека, чыё спачуванне на баку рэвалюцыі, дык ціхенька пашэпчацца з ім.
— Хочуць адабраць зямлю ад духоўных! Няхай бяруць! Няхай мне назначаць пенсію. Нашто мне зямля? Адзін толькі клопат і згрызоты з ёю, а карысці няма. А мужыку зямля патрэбна. Дык нашто гэтая лішняя зачэпка для непрыязні? Вось вы глядзіце,— а. Мікалай паказвае рукі,— сам працую, мазалі панаціраў на гэтай зямлі... Няхай бяруць яе! Маюць рацыю.
Хітры чалавек а. Мікалай: дагаджае і Богу і мамоне.
Найбольшы водгук на падзеі рэвалюцыі можна пачуць у воласці. Захар Лемеш рэвалюцыі не спачувае. Ён абураны ёю. У галаве яго не месціцца, як гэта можна пайсці супраць начальства? I дзе гэта бачылі, каб людзі маглі жыць без начальства?
— Добра! Ну, вось, скажам, перасталі слухаць у воласці старшыню. Падатку не плацяць, нядоімак не нясуць і навабранцаў не даюць. Дык што ж бы тады было? Рунда!
Глянуць на справу больш глыбока старшыня ніяк не можа. Ён толькі чуе, што дабра ад рэвалюцыі яму не будзе. Вось пісар — той, падла, разбіраецца. I пагутарыць прыемна з ім, бо пісар у руку старшыні гаворыць.
— Ну, як ты глядзіш, пісар: паскідаюць нас, брат, з табою,— пачынае старшыня. Праўда, ён не верыць, што іх паскідаюць, але яму хочацца, каб пісар выказаў свой погляд на гэта.
Пісар насоўвае густыя бровы, вочы яго грозныя-грозныя, наскрозь, здаецца, праб’юць кожнага, хто асмеліўся б крануць яго і старшыню.
— Хто скіне нас? — пытае пісар.
— Ну хто ж? Забастоўшчыкі, дэмакраты!
— А халодная нашто? А нашто казакі? Прыслалі ж у Пінск сотню казакоў. Так, брат, усыплюць, што тыдзень сваім крэслам не сядуць. Няхай толькі заварушыцца хто!