— Змоўч, — сказаў ён скрозь зубы. — Надакучыла.
У гэты час да палкоўніка падышлі двое — ротмістр зь люлькай у зубах і нейкі грузны мужчына, цывільны, у доўгім плашчы з паднятым каўняром і ў капелюшы. Максіму цывільны здаўся дзіўна знаёмым, і ён стаў прыглядацца. Цывільны нешта сказаў палкоўніку напаўголасу. «Га?» — вымавіў палкоўнік, зьвяртаючы на яго каламутны позірк. Цывільны зноў загаварыў, паказваючы вялікім пальцам праз плячо на калёну штрафнікоў. Ротмістр абыякава папыхкваў люлькай. «Гэта навошта?» — гаркнуў палкоўнік. Цывільны дастаў нейкую паперу, палкоўнік адсунуў паперу рукой. «Ня дам, — сказаў ён. — Усе як адзін павінныя падохнуць...» Цывільны настойваў. «А я пляваў! — адказваў палкоўнік. — І на дэпартамэнт ваш пляваў. Усе падохнуць... Правільна я кажу?» — спытаў ён ротмістра. Ротмістр не пярэчыў. Цывільны схапіў палкоўніка за рукаў камбінэзона і тузануў да сябе, і палкоўнік ледзь ня ўпаў са свайго кія. Сьмехатлівы батальённы заліўся ідыёцкім сьмехам. Твар палкоўніка пачарнеў ад абурэньня, ён палез у кабуру і выцягнуў велізарны армейскі пісталет. «Лічу да дзесяці, — абвясьціў ён цывільнаму. — Раз... два...» Цывільны плюнуў і пайшоў прэч уздоўж калёны, углядаючыся ў твары штрафнікоў, а палкоўнік усё лічыў і, далічыўшы да дзесяці, адкрыў агонь. Тут ротмістр, нарэшце, занепакоіўся і пераканаў яго схаваць зброю. «Усе павінныя падохнуць, — абвясьціў палкоўнік. — Разам са мной... Бр-р-рыгада! Слухай каманду! К-крокам... р-руш!»
І брыгада рушыла. Па расхлябанай, разьежджанай гусеніцамі каляіне, сьлізгаючы і хапаючыся адзін за аднаго, штрафнікі спусьціліся ў багністую лагчыну, зьвярнулі і пакрочылі прэч ад чыгункі. Тут калёну нагналі камандзіры ўзводаў. Гай пайшоў побач з Максімам, ён быў бледны, граў жаўлакамі і спачатку доўга маўчаў, хаця Зэф адразу спытаў яго, што чуваць. Лагчына паступова пашыралася, зьявіліся кусты, наперадзе замаячыў лясок. Ля бакавіны дарогі тырчаў, заваліўшыся гусеніцай у мокрую калдобіну, велізарны нязграбны танк, нейкі старажытны, зусім не падобны на патрульныя танкі берагавой аховы, — з маленькай квадратнай вежай і маленькай гарматкай. Ля танка валтузіліся панурыя людзі ў замасьленых куртках. Штрафнікі крочылі ўразброд, засунуўшы рукі ў кішэні, падняўшы жорсткія каўняры. Многія асьцярожна пазіралі па баках — ці нельга змыцца? Кусьцікі былі вельмі панадлівыя, але на схілах лагчыны маячылі праз кожныя дзьвесьце-трыста крокаў чорныя фігуры з аўтаматамі. Насустрач, ныраючы ў калдобінах, прапаўзьлі тры грузавікі-цыстэрны. Кіроўцы былі змрочныя і не глядзелі на штрафнікоў. Дождж узмацьняўся, настрой падаў. Ішлі моўчкі, пакорліва, як быдла, усё радзей азіраючыся.
— Слухай, узводны, — прабурчаў Зэф. — Няўжо нам так і не дадуць пажэрці?
Гай дастаў з кішэні акраец хлеба і сунуў яму.
— Усё, — сказаў ён. — Да самай сьмерці.
Зэф пагрузіў акраец у бараду і пачаў выразна працаваць сківіцамі. Трызьненьне нейкае, падумаў Максім. Бо ж усе ведаюць, што ідуць на верную сьмерць. І ўсё-ткі ідуць. Значыць, на што-небудзь спадзяюцца? Значыць, кожны мае нейкі плян? Так, яны ж нічога ня ведаюць пра выпраменьваньне... Кожны думае: дзе-небудзь там, па дарозе, зьвярну, выскачу з танка і прылягу, а дурні хай наступаюць... Вось з гэтага мы й пачнем змаганьне супраць правых: пра выпраменьваньне трэба пісаць улёткі, крычаць у грамадзкіх месцах, радыёстанцыі арганізоўваць... хаця прымачы дзейнічаюць толькі на дзьвюх частотах... усё роўна, урывацца ў паўзы. Не на вежы марнаваць людзей, а на контр-прапаганду... Зрэшты, усё гэта потым, потым, зараз нельга адцягвацца. Зараз трэба ўсё заўважаць. Шукаць найменшыя шчылінкі... На станцыі танкаў не было і гарматаў таксама, усюды толькі стралкі-гвардзейцы. Гэта трэба мець на ўвазе. Лагчына добрая, глыбокая, а ахову, верагодна, здымуць, як толькі мы пройдзем... Ды не, прычым тут ахова — усё пабяжыць наперад, як толькі ўключаць выпраменьвальнікі... Ён зь дзіўнай выразнасьцю ўявіў сабе, як гэта будзе. Урубаюцца выпраменьвальнікі. Танкі штрафнікоў з ровам кідаюцца наперад. За імі валяць валам армейцы. Уся прыфрантавая паласа пусьцее... Цяжка ўявіць сабе глыбіню гэтае паласы, невядомы радыус дзеяньня выпраменьвальнікаў, але ўжо два-тры кілямэтры — дакладна. У паласе глыбінёй два-тры кілямэтры не застанецца ніводнага чалавека зь яснай галавой. Акрамя мяне... Э, не, ня толькі два-тры кілямэтры. Больш. Усе стацыянарныя ўстаноўкі, усе вежы — усё будзе ўключана і, напэўна, на максымальную магутнасьць. Увесь прымежны раён сыдзе з ґлузду... Масаракш, як жа быць з Зэфам, ён жа гэтага ня вытрымае... Максім пакасіўся на рыжую бараду, якая мерна рухалася, на хмурнае бруднае хайло сусьветнай славутасьці. Нічога, вытрымае. У скрайнім выпадку давядзецца дапамагчы, хоць, баюся, будзе не да таго. І яшчэ Гай — зь яго ж вачэй нельга будзе спускаць... Так, давядзецца папрацаваць. Ладна. У рэшце рэшт у гэтым мутным віры я ўсё роўна буду поўным гаспадаром, і спыніць мяне ніхто ня зможа, ды й не захоча...