— Так, менавіта пра іх. Я сёньня на іх глядзеў. Гэта людзі, як людзі, розныя, лепей і горай, сьмелыя і баязьлівыя, і зусім не зьвяры, як я думаў... і як вы ўсе лічыце... Пачакай, не перапыняй. І я ня ведаю, прыносяць яны шкоду або не прыносяць, то бок, мяркуючы па ўсім, прыносяць, але я ня веру, што яны купленыя.
— Як гэта — ня верыш? — сказаў Гай, хмурачыся яшчэ мацней. — Ну, дапусьцім, мне ты можаш ня верыць, я — чалавек маленькі. Ну а пану ротмістру? А брыгадзіру? Радыё, нарэшце? Як можна ня верыць Айцам? Яны ніколі ня хлусяць.
Максім скінуў камбінэзон, падышоў да акна і стаў глядзець на вуліцу, прыціснуўшыся лбом да шкла і трымаючыся абедзьвюма рукамі за раму.
— Чаму абавязкова — хлусяць? — прамовіў ён нарэшце. — А калі яны памыляюцца?
— Памыляюцца... — са зьдзіўленьнем паўтарыў Гай, гледзячы яму ў голую сьпіну. — Хто памыляецца? Айцы? Вось дзівак... Айцы ніколі не памыляюцца!
— Ну, няхай, — сказаў Мак, паварочваючыся. — Мы не пра Айцоў зараз гаворым. Мы гаворым пра вырадкаў. Вось ты, напрыклад... Ты памрэш за сваю справу, калі спатрэбіцца?
— Памру, — сказаў Гай. — І ты памрэш.
— Правільна! Памром. Але ж за справу памром — не за паёк гвардзейскі і не за грошы. Дайце мне хоць тысячу мільёнаў вашых паперак, не згаджуся я дзеля гэтага йсьці на сьмерць!... Няўжо ты пагодзішся?
— Не, канешне, — сказаў Гай. Дзівачына гэты Мак, вечна што-небудзь выдумае...
— Ну?
— Што — ну?
— Ну як жа! — сказаў Мак зь нецярпеньнем. — Ты за грошы ня згодны паміраць. Я за грошы ня згодны паміраць. А вырадкі, значыць, згодныя! Што за глупства!
— Дык тое — вырадкі! — сказаў Гай пранікнёна. — На тое яны і вырадкі! Ім грошы даражэй за ўсё, у іх няма нічога сьвятога. Ім нічога ня варта дзіця задушыць — былі здарэньні... Ты зразумей, калі чалавек імкнецца зьнішчыць сыстэму ПБА, што гэта можа быць за чалавек? Гэта ж халодны забойца!
— Ня ведаю, ня ведаю, — сказаў Мак. — Вось іх сёньня дапытвалі. Калі б яны назвалі саўдзельнікаў, маглі б застацца жывымі, абышліся б выхаваўчымі працамі... А яны не назвалі! Значыць, саўдзельнікі ім даражэйшыя за грошы? Даражэйшыя за жыцьцё?
— Гэта яшчэ невядома, — запярэчыў Гай. — Яны па законе асуджаныя на сьмерць, без усякага суду, ты ж бачыш, як іх судзяць. А калі некаторых і пасылаюць на работы, дык гэта ведаеш чаму? Людзей не хапае на Поўдні... і скажу табе, працы там — гэта яшчэ горш за сьмерць...
Ён глядзеў на Мака і бачыў, што сябар ягоны вагаецца, разгублены, добрае ў яго сэрца, зялёны яшчэ, не разумее, што жорсткасьць з ворагам непазьбежная, што дабрыня цяпер горшая за крадзёж... Трахнуть б кулаком па стале, ды прыкрыкнуць, каб маўчаў, не балбатаў дарма, не малоў бы глупстваў, а слухаў старэйшых, пакуль не навучыўся разьбірацца сам. Але ж Мак не дубіна якая-небудзь неадукаваныя, яму трэба толькі растлумачыць як сьлед, і ён зразумее...
— Не! — упарта сказаў Мак. — Ненавідзець за грошы нельга. А яны ненавідзяць... так ненавідзяць нас, я нават ня ведаў, што людзі могуць так ненавідзець. Ты іх ненавідзіш менш, чым яны цябе. І вось я хацеў бы ведаць: за што?
— Вось паслухай, — сказаў Гай. — Я табе яшчэ раз растлумачу. Па-першае, яны вырадкі. Яны наогул ненавідзяць усіх нармальных людзей. Яны па прыродзе злосныя, як пацукі. А потым — мы ім перашкаджаем! Яны хацелі б зрабіць сваю справу, атрымаць грошыкі і жыць сабе прыпяваючы. А мы ім кажам: стоп! Рукі за галаву! Што ж яны, любіць нас павінныя за гэта?
— Калі яны ўсе злосныя, як пацукі, чаму ж тады гэты... домаўладальнік... ня злосны? Чаму яго адпусьцілі, калі яны ўсё падкупленыя?
Гай засьмяяўся.
— Домаўладальнік — баязьлівец. Такіх таксама хапае. Ненавідзяць нас, але баяцца. Карысныя вырадкі, легальныя. Ім выгадней жыць з намі ў сяброўстве... А потым — ён домаўладальнік, багаты чалавек, яго так проста не падкупіш. Гэта табе не зубны лекар... Сьмешны ты, Мак, як дзіця! Людзі ж не бываюць аднолькавыя — і вырадкі не бываюць аднолькавыя...
— Гэта я ўжо ведаю, — нецярпліва перарваў Мак. — Але вось, дарэчы, пра зубнога лекара. Тое, што ён непадкупны, за гэта я даю галаву на адсячэньне. Я не магу табе гэта даказаць, я гэта адчуваю. Гэта вельмі сьмелы і добры чалавек...
— Вырадак!
— Добра. Гэта сьмелы і добры вырадак. Я бачыў яго бібліятэку. Гэта вельмі дасьведчаны чалавек. Ён ведае ў тысячу разоў больш за цябе ці ротмістра... Чаму ён супраць нас? Калі нашая справа правая, чаму ён ня ведае гэтага — адукаваны, культурны чалавек? Чаму ён на парозе сьмерці кажа нам у твар, што ён за народ і супраць нас?