— Адукаваны вырадак — гэта вырадак у квадраце, — сказаў Гай павучальна. — Як вырадак, ён нас ненавідзіць. А адукацыя дапамагае яму гэтую нянавісьць абґрунтаваць і распаўсюдзіць. Адукацыя — гэта, сябрук, таксама не заўсёды на карысьць. Гэта як аўтамат — гледзячы ў чыіх руках...
— Адукацыя — заўсёды дабро, — упэўнена сказаў Мак.
— Ну ўжо не. Я б аддаў перавагу, каб ханційцы ўсе былі неадукаваныя. Тады б мы па меншай меры маглі жыць як людзі, а не чакаць увесь час ядзернага ўдару. Мы б іх жыва ўціхамірылі.
— Так, — сказаў Мак зь незразумелай інтанацыяй. — Уціхамірваць мы ўмеем. Жорсткасьці нам не займаць.
— І зноў ты як дзіця. Ня мы жорсткія, а час жорсткі. Нам і хацелася ўгаворамі абыйсьціся, і таньней бы гэта было, і без крыві. А што загадаеш? Калі іх ніяк не пераканаць...
— Значыць, яны перакананыя? — перапыніў яго Мак. — Значыць, перакананыя? А калі дасьведчаны чалавек перакананы, што ён мае рацыю, то пры чым тут ханційскія грошы...
Гаю надакучыла. Ён хацеў ужо, як да апошняга сродку, зьвярнуцца да цытацы з Кодэксу Айцоў і скончыць з гэтай бясконцай дурной спрэчкай, але тут Мак перабіў сам сябе, махнуў рукой і крыкнуў:
— Рада! Хопіць спаць! Гвардзейцы прагаладаліся і сумуюць па жаночай суполцы!
На вялікае здзіўленьне Гая з-за шырмы пачуўся голас Рады:
— А я даўно ня сплю. Вы тут раскрычаліся, панове гвардзейцы, як у сябе на пляцы.
— Ты чаму дома? — гаркнуў Гай.
Рада, захінаючы халат, выйшла з-за шырмы.
— Мяне разьлічылі, — абвясьціла яна. — Матулька Тэй закрыла свой заклад, спадчыну атрымала і зьбіраецца на вёску. Але яна мяне ўжо рэкамендавала ў добрае месца... Мак, чаму ў цябе ўсё раскідана? Прыбяры ў шафу. Хлопчыкі, я ж прасіла вас не хадзіць у пакой у ботах! Дзе твае боты, Гай?... Накрывайце на стол, зараз будзем абедаць... Мак, ты схуднеў. Што яны там з табой робяць?
— Давай, давай! — сказаў Гай. — Размовачкі! Нясі абед...
Яна паказала яму язык і выйшла. Гай пазірнуў на Мака. Мак глядзеў ёй усьлед са сваім звычайным добрым выразам.
— Што, прыгожая дзяўчынка? — спытаў Гай і спалохаўся: твар Мака раптам скамянеў. — Ты што?
— Слухай, — сказаў Мак. — Усё можна. Нават катаваць, напэўна, можна. Вам лепш відаць. Але жанчын расстрэльваць... жанчын мучыць... — Ён схапіў свае боты і пайшоў з пакоя.
Гай крэкнуў, моцна пачасаў абедзьвюма рукамі патыліцу і пачаў накрываць на стол. Ад усяе гэтае размовы ў яго застаўся непрыемны асадак. Нейкая раздвоенасьць. Вядома, Мак яшчэ зялёны і ня з гэтага сьвету. Але неяк зноў у яго ўсё дзіўна атрымалася. Лёгік ён, вось што, логік выдатны. Вось бо цяпер — лухту ж вёрз, але як у яго ўсё лягічна выстраілася! Гай вымушаны быў прызнацца, што калі б ня гэтая размова, сам ён наўрад ці дайшоў бы да вельмі простай, па сутнасьці, думкі: галоўнае ў вырадках тое, што яны вырадкі. Адбяры ў іх гэтую ўласьцівасьць, і ўсе астатнія абвінавачваньні супраць іх — здрада, людаедзтва і іншае — ператвараюцца ў глупства. Так, уся справа ў тым, што яны вырадкі й ненавідзяць усё нармальнае. Гэтага дастаткова, і можна абысьціся без ханційскага золата... А ханційцы што — таксама, значыць, вырадкі? Гэтага нам не казалі. А калі яны ня вырадкі, тады нашыя вырадкі павінныя іх ненавідзець, як і нас... А, масаракш! Будзь яна праклятая, гэтая лёгіка!... Калі Мак вярнуўся, Гай накінуўся на яго:
— Адкуль ты ведаў, што Рада дома?
— Ну як — адкуль? Гэта і так было ясна...
— А калі табе было ясна, масаракш, дык чаму ты мяне не папярэдзіў? І чаму ты, масаракш, распускаеш язык пры староньніх? Трыццаць тры разы масаракш...
Мак таксама раззлаваўся.
— Гэта хто тут староньні, масаракш? Рада? Ды вы ўсе са сваім ротмістрам для мяне больш староньнія за Раду!
— Масаракш! Што ў статуце сказана аб службовай таямніцы?
— Масаракш-і-масаракш! Што ты да мяне прычапіўся? Я ж ня ведаў, што ты ня ведаеш, што яна дома! Я думаў, ты мяне разыгрываеш! І потым... пра якія службовыя таямніцы мы тут гаварылі?
— Усё, што тычыцца службы...
— Прападзi ты са сваёй службай, якую трэба хаваць ад роднай сястры! І наогул ад каго б там ні было, масаракш! Паразьвялі сакрэтаў у кожным куце, павярнуцца няма дзе, рота не раскрыць!
— І ты ж яшчэ на мяне крычыш! Я цябе, дурня, вучу, а ты на мяне крычыш!...
Але Мак ужо перастаў злавацца. Ён раптам імгненна апынуўся побач, Гай не пасьпеў паварушыцца, моцныя рукі сьціснулі яму бакі, пакой закруціўся перад вачыма, і столь імкліва насунулася. Гай здушана ахнуў, а Мак, беражліва несучы яго над галавой у выцягнутых руках, падышоў да акна і сказаў: