— У розум ня ўзяць, — сказаў Максім, — як гэта мы прымудрыліся прайграць вайну пры такой колькасьці тэхнікі на квадратны мэтр.
— А адкуль ты ўзяў, што мы яе прайгралі? — лянотна спытаў Зэф.
— Ня выйгралі ж, — сказаў Максім. — Пераможцы так не жывуць.
— У сучаснай вайне не бывае пераможцаў, — заўважыў аднарукі. — Вы, вядома, маеце рацыю. Вайну мы прайгралі. Гэтую вайну прайгралі ўсе. Выйгралі толькі Невядомыя Айцы.
— Невядомым Айцам таксама несалодка даводзіцца, — сказаў Максім, памешваючы кашу.
— Так, — сур’ёзна сказаў Зэф. — Бяссонныя ночы і пакутлівыя роздумы пра лёсы свайго народа... Стомленыя і добрыя, усёвідушчыя і ўсеразумеючыя... Масаракш, даўно газэтаў не чытаў, забыўся, як там далей...
— Верныя і добрыя, — паправіў аднарукі. — Аддаюць сябе цалкам прагрэсу і змаганьню з хаосам.
— Адвыкнуў я ад такіх слоў, — сказаў Зэф. — У нас тут усё больш «хайло» ды «мурло»... Гэй, хлопец, як цябе...
— Максім.
— Але, канечне... Ты, Мак, мяшай, мяшай. Глядзі, калі прыгарыць!
Максім памешваў. А потым Зэф заявіў, што ўжо час, сілаў больш няма трываць. У поўным маўчаньні яны зьелі суп. Максім адчуваў: нешта зьмянілася, штосьці сёньня будзе сказана. Але пасьля абеду аднарукі зноў лёг і стаў глядзець на неба, а Зэф зь неразборлівым бурчаньнем забраў кацялок і пачаў вымазвать дно акрайцам хлебу. «Падстрэліў б што-небудзь... — мармытаў ён. — Жэрці ахвота, як і ня еў... толькі апэтыт дарма раздражніў...» Адчуваючы няёмкасьць, Максім паспрабаваў завесьці размову пра паляваньне ў гэтых месцах, але яго не падтрымалі. Аднарукі ляжаў з заплюшчанымі вачыма і, здавалася, спаў. Зэф, даслухаўшы да канца Максімавы меркаваньні, прабурчаў толькі: «Якое тут паляваньне, усё бруднае, актыўнае...» і таксама паваліўся на сьпіну.
Максім уздыхнуў, узяў кацялок і пабрыў да ручайка, які было чуваць непадалёк. Вада ў ручайку была празрыстая, на выгляд чыстая і смачная, так што Максіму захацелася папіць, і ён зачэрпнуў жменяй. Нажаль, мыць кацялок тут было нельга, ды й піць ня варта было: ручаёк быў істотна радыёактыўным. Максім прысеў на кукішкі, паставіў кацялок побач і задумаўся.
Спачатку ён чамусьці падумаў пра Раду, як яна заўсёды мыла посуд пасьля ежы і не дазваляла дапамагаць на недарэчнай падставе таго, што гэта — справа жаночая. Ён успомніў, што яна яго кахае, і адчуў гонар, бо да гэтага часу яго не кахала яшчэ ніводная жанчына. Яму вельмі захацелася ўбачыць Раду, і ён тут жа, з крайняй непасьлядоўнасьцю, падумаў, як гэта добра, што яе тут няма. Тут ня месца нават для самых кепскіх мужчын, сюды трэба было б прыгнаць тысяч дваццаць кібэрдворнікаў, а можа быць — проста распыліць усе гэтыя лясы з усім зьмесьцівам і вырасьціць новыя, вясёлыя, або хай нават змрочныя, але чыстыя і са змрочнасьцю прыроднай.
Потым ён згадаў, што сасланы сюды навечна, і падзівіўся наіўнасьці тых, хто саслаў яго сюды i, ня ўзяўшы зь яго ніякага слова, уявіў, што ён стане добраахвотна тут існаваць, ды яшчэ дапамагаць ім цягнуць праз гэтыя лясы лінію прамянёвых вежаў. У арыштанцкім вагоне казалі, што лясы цягнуцца на поўдзень на сотні кілямэтраў, а ваенная тэхніка сустракаецца нават у пустыні... Ну не, я тут не затрымаюся. Масаракш, яшчэ ўчора я гэтыя вежы валіў, а сёньня буду расчышчаць для іх месца? Хопіць зь мяне глупстваў...
Вяпрук мне ня верыць. Зэфу ён верыць, а мне — не. А я ня веру Зэфу і, здаецца, дарма. Напэўна, я здаюся Вепруку такім жа назойліва-падазроным, якім мне здаецца Зэф... Ну, добра, Вяпрук мне ня верыць, значыць я зноў адзін. Можна, вядома, спадзявацца на сустрэчу з Генэралам або з Капытам, але гэта занадта малаверагодна: кажуць, выхаванцаў тут больш за мільён, а прасторы велізарныя. Так, на такую сустрэчу спадзявацца нельга... Можна, вядома, паспрабаваць згуртаваць групу зь незнаёмых, але — масаракш! — трэба быць сумленным з самім сабой: я для гэтага не пасую. Пакуль я для гэтага не прыдатны. Занадта даверлівы... Пачакай, давай усё-ткі ўсьвядомім задачу. Чаго я хачу?
Некалькі хвілінаў ён усьведамляў задачу. Атрымалася наступнае: зваліць Невядомых Айцоў; калі яны ваенныя, хай служаць у войску, а калі фінансысты — хай займаюцца фінансамі, што б гэта ні азначала; заснаваць дэмакратычны ўрад — ён больш ці менш уяўляў сабе, што такое дэмакратычны ўрад і нават усьведамляў, што рэспубліка будзе спачатку буржуазна-дэмакратычная — гэта ня вырашыць усіх праблемаў, але прынамсі дазволіць спыніць беззаконьне і зьнішчыць бессэнсоўныя выдаткі на вежы і на падрыхтоўку вайны. Зрэшты, ён шчыра прызнаў, што ясна ўяўляе сабе толькі першы пункт сваёй праграмы: зьвяржэньне тыраніі. Што будзе далей, ён уяўляў сабе даволі цьмяна. Больш за тое, ён нават ня быў упэўнены, што шырокія народныя масы падтрымаюць яго ідэю зьвяржэньня. Невядомыя Айцы былі зусім відавочнымі хлусамі і мярзотнікамі, але яны чамусьці карысталіся ў народу несумненнай папулярнасьцю. Добра, вырашыў ён. Ня будзем зазіраць так далёка. Спынімся на першым пункце і паглядзім, што стаіць паміж мною і тлустымі шыямі Невядомых Айцоў. Па-першае, узброеныя сілы, выдатна выдрэсіраваная Гвардыя і армія, пра якую я ведаю толькі, што недзе там, у нейкай штрафной роце (дзіўны выраз!) служыць мой Гай. Па-другое — і гэта больш істотна — сама ананімнасьць Невядомых Айцоў. Хто яны, дзе іх шукаць? Адкуль яны бяруцца, дзе жывуць, як становяцца? Ён паспрабаваў згадаць, як было на Зямлі ў эпоху рэвалюцыяў і дыктатураў... Масаракш! Памятаю толькі вузлавыя даты, найгалоўнейшыя імёны, самую агульную расстаноўку сілаў, а мне патрэбныя дэталі, аналёгіі, прэцэдэнты... Вось, напрыклад, фашызм. Як там было? Памятаю, было моташна пра гэта чытаць і слухаць. Гілмар быў там нейкі, агідны, як павук-крывасмок... Пастой, значыць, гэта ўжо ня быў ананімны ўрад... Н-да, няшмат жа я памятаю. Але ж гэта было так даўно, і гэта было так гнюсна, і хто мог ведаць, што я патраплю ў такую кашу? Сюды б дзядзькаў з Галяктычнае бясьпекі або з Інстытута экспэрымэнтальнай гісторыі — яны б жыва разабраліся, што тут да чаго. Можа, паспрабаваць пабудаваць перадатчык?... Ён сумна засьмяяўся, згадаўшы, што аднаго разу ўжо думаў тут пра перадатчык — у гэтым жа раёне, дзесьці зусім блізка адсюль... Не, відаць, давядзецца спадзявацца толькі не сябе. Ладна. Супраць арміі ёсьць толькі адна зброя — армія. Супраць ананімнасьці і загадкавасьці — выведка. Вельмі проста ўсё атрымліваецца...