А двойчы ў суткі, у дзесяць раніцы і ў дзесяць вечара, гіганцкі пыласос запускалі на поўную моц, і на паўгадзіны людзі пераставалі наогул быць людзьмі. Усе падспудныя напружаньні, якія накапіліся ў падсьвядомасьці з-за неадпаведнасьці паміж тым, што ўнушалася і рэальнасьцю, вызваляліся ў параксызьме гарачага энтузіязму, у захопленым экстазе рабалепства і пакланеньня. Такія прамянёвыя ўдары цалкам душылі рэфлексы і інстынкты і замяшчалі іх жахлівым комплексам прыкланеньня і абавязку перад Невядомымі Айцамі. У гэтым стане апраменьваемы цалкам губляў здольнасьць разважаць і дзейнічаў, як робат, які атрымаў загад.
Небясьпеку для Айцоў маглі прадстаўляць толькі людзі, якія ў сілу нейкіх фізыялягічных асаблівасьцяў былі неўспрымальныя да наданьня. Іх называлі вырадкамі. Пастаяннае поле на іх ня дзейнічала зусім, а прамянёвыя ўдары выклікалі ў іх толькі невыносныя болі. Вырадкаў было параўнальна мала, штосьці каля аднаго адсотка, але яны былі адзінымі здаровымі людзьмі ў гэтым царстве самнамбулаў. Толькі яны захоўвалі здольнасьць цьвяроза ацэньваць становішча, успрымаць сьвет, якім ён ёсьць, узьдзейнічаць на сьвет, зьмяняць яго, кіраваць ім. І найгнюсьнейшае палягала ў тым, што менавіта яны пастаўлялі грамадзтву кіруючую эліту, званую Невядомымі Айцамі. Усе Невядомыя Айцы былі вырадкамі, але далёка ня ўсе вырадкі былі Невядомымі Айцамі. І тыя, хто ня здолеў увайсьці ў эліту, ці не захацеў увайсьці ў эліту, ці ня ведаў, што існуе эліта, — вырадкі-ўладалюбцы, вырадкі-рэвалюцыянэры, вырадкі-абывацелі, — былі абвешчаныя ворагамі чалавецтва, і зь імі паступалі адпаведна.
Максім адчуваў такую роспач, нібы раптам выявіў, што яго населены востраў заселены насамрэч не людзьмі, а лялькамі. Спадзявацца было няма на што. Плян Зэфа захапіць колькі-небудзь значны раён уяўляўся папросту авантурай. Перад імі была велізарная машына, занадта простая, каб эвалюцыянаваць, і занадта велізарная, каб можна было спадзявацца разбурыць яе невялікімі сіламі. Не было сілы ў краіне, якая магла б вызваліць велізарны народ, які паняцьця ня меў, што ён не свабодны, які выпаў, па выразе Вепрука, з ходу гісторыі. Гэтая машына была непрыступная знутры. Яна была ўстойлівая ў адносінах да любых малых узбурэньняў. Будучы часткова разбуранай, яна неадкладна аднаўлялася. Будучы раздражнёнай, яна неадкладна і адназначна рэагавала на раздражненьне, не турбуючыся пра лёс сваіх асобных элемэнтаў. Адзіную надзею пакідала думка, што ў машыны быў Цэнтр, пульт кіраваньня, мозґ. Гэты Цэнтр тэарэтычна можна было разбурыць, тады машына замрэ ў няўстойлівай раўнавазе, і наступіць момант, калі можна будзе паспрабаваць перавесьці гэты сьвет на іншыя рэйкі, вярнуць яго на рэйкі гісторыі. Але месцазнаходжаньне Цэнтра было найвялікшай таямніцай, ды й хто будзе яго руйнаваць? Гэта не атака на вежу. Гэта апэрацыя, якая запатрабуе велізарных сродкаў і перш за ўсё — арміі людзей, непрадухільных дзеяньню выпраменьваньня. Патрэбныя былі людзі, неўспрымальныя да выпраменьваньня, або простыя, лёгкадаступныя сродкі абароны. Нічога гэтага не было і нават не прадбачылася. Некалькі сотняў тысяч вырадкаў былі раздробленыя, разрозьненыя, цярпелі перасьлед, многія ўвогуле належалі да катэгорыі так званых легальных, але калі б нават іх удалося аб’яднаць і ўзброіць, гэтую маленькую армію Невядомыя Айцы зьнішчылі б неадкладна, выслаўшы ёй насустрач перасоўныя выпраменьвальнікі, уключаныя на поўную моц...
Зэф даўно ўжо замоўк, а Максім усё сядзеў, панурыўшыся, калупаючы прутком чорную сухую зямлю. Потым Зэф пакашляў і сказаў няёмка:
— Так, прыяцель. Вось яно як на самой справе...
Здаецца, ён ужо раскайваўся ў тым, што распавёў, як яно на самой справе.
— На што ж вы спадзяецеся? — прамовіў Максім.
Зэф і Вяпрук маўчалі. Максім падняў галаву, убачыў іх твары і прамармытаў:
— Даруйце... Я... Гэта ўсё так... Даруйце.
— Мы павінныя змагацца, — роўным голасам вымавіў Вяпрук, — мы змагаемся, і мы змагаймася. Зэф паведаміў вам адну са стратэгіяў штабу. Існуюць і іншыя, гэтак жа прыступныя для крытыкі і ні разу не апрабаваныя практычна... Вы разумееце, у нас цяпер усё ў станаўленьні. Сьпелую тэорыю змаганьня ня створыш на пустым месцы за два дзесяткі гадоў...
— Скажыце, — павольна прамовіў Максім, — гэтае выпраменьваньне... Яно дзейнічае аднолькава на ўсе народы вашага сьвету?