— Шеър қариб ки ягон камбуд надорад, нуқси калон дар шоир аст! Вай қойидаю вазни арӯзро хуб медонад, аммо шарти ишқу майли арӯсро намедонад.
— Шарти ишқ чист, эй Бибӣ? — ҳайрону музтариб гашт Шамси Ҳола.
— Дил якеву ёр яке! Марди булҳавас ва шоири гулҳавас инсони комил нест…
— Эй Бибӣ, аз ҳама бештар шумо ҳоли маро медонед, ки як сол боз муҷаррад ман, тани танҳо мисли шиновари баста санг дар по зиндагӣ мекунам…
Узри шоир бадтар аз гуноҳ шуд. Шакархонум, ки то ҳол ҳарфе нагуфта, ором менишаст, якбора ба ҷӯш омад:
— Эй бачаи хола, ба «ту» гуфтани шоир забонам намегардад, лекин, интухин, маҷбурам кардӣ. Оё медонӣ, ки мамдӯҳи ту кист?
— Албатта. Беҳтарин раққосаи олам!
Арӯсе, ки хоҳанда дорад басе
Намеояд осон ба аҳди касе!
— Вай кабутари ҳарами шоҳаншоҳи олам, эй булҳавас! Бо вай ҳамсӯҳбат шудан, нигоҳи беҷо кардан ва табъашро озурдан қатъиян манъ…
— Ба ман чӣ?! Хоразмшоҳ барои шумо шоҳаншоҳи олам, барои ман шоҳи шатранҷ вай! Аввалҳо дар назарам андаке қадру қимат дошт, вале баъде ки домодаш — Усмоншоҳи моро кушту Шайхулисломи бузургро қатл карду ба сари халифаи ислом лашкар кашид, обрӯяш ба хоки сиёҳ баробар шуд. Ба назарам подшоҳаки ошолуди ниммурдаву нимкофиргашта менамояд, ки ном дораду имон надорад. Агар аз Бағдод ғолиб меомад, шояд ки ҳолаш андак беҳ мегашт, вале аз каромоти халифаи ислом дар ними роҳ балозадаю расвои ду олам шуд, ними сарбозаш мурду ними дигараш камон аз даст дарафканда, найза ба хок андохт ва шоҳи тавоно дар они воҳид фақиру ҳақиру ҷазир гардид…
— Дар дил ин қадар гап доштию, интухин, дар базми Фирӯзабоғ подшоҳро ба таърифу тавсиф то осмони даҳум бардоштӣ…
— Айби ман чӣ?! Вақте шоҳаншоҳи шумоҳо кӯдак барин гапи нағз, тавсифу ситоишро мисли қанди хурӯсак дӯст медораду ҳатто мукофот медиҳад, чаро мани шоир хомӯш шинам?! Самарқандие, ки хари лӯлиро об дода, маблағ меситонад, ҷайби ин гӯлу гарангро ба ҳар усул меафшонад! Ин аблаҳбашара ҳатто намедонад, ки таърифи аз ҳад зиёд дашном аст!
— Агар Султон Хоразмшоҳ гӯлу гаранг мебуд, интухин, ними дунёро соҳиб намешуд, Санҷари сонию Искандари замон лақаб намегирифт…
— Туф кардам ба ин лақабҳои дурӯғин! Дар асл шоҳаншоҳи шумо аз тухмаи бардаҳост, бобокалонаш ғуломе буд рашки султонӣ карда! Рост, имрӯз он ғуломреша соҳиби тоҷу тахт, подшоҳест бо карру фар, дастҳош пури ангуштар. Лекин дарунхолию гумроҳ аст вай! Шоҳроҳи адлу инсофу ҳақиқатро гум карда, шоҳидбозу бодапарасту зайифу нотавон шудааст! Он ҷо Чингиз фикри лашкару нияти ҷангу кишваркушоӣ дораду ин ҷо Хоразмшоҳи шумо фикри базму айшу нӯш ва шоиру шоҳиду шодгуна…
— Рост, султони мо гӯё дар хоби ғафлат бошад, — Шакархонум як зина поён фуромад. — Ман ҳам дида истодаам, ки дар умури мулк, интухин, шавқею рағбатею дилгармию дахолати камтар дорад. Ҷаҳон аз Чингизхон, интухин, дар тарокум асту Хоразмшоҳ намедонад, ки агар дар ин шабу рӯз машғули ғусл шавад, оқибат дастобрези муғул хоҳад шудан…
— Вай, ки риши кӯтоҳу кулоҳи пашмин дорад, ақлаш расою фикраш солим не. Ғофил аст, ки Чингиз сулҳфурӯши оқибатҷанг асту дар каф гул, аммо дар бағал хор дорад. Намедонад, ки наҷистар шавад, чун наҷис тар шавад!
— Мардуми Бухоро мегӯянд, ки ғалла чун зард шавад, интухин, дигарбора сабзу тар нагардад…
— Рост, равзаи айши Хоразмшоҳ торафт пажмурда мегардад. Бо лафзи мардуми Самарқанд мастро нафси аммора хар кунад!
Дуруст мегӯям, эй духтари хола?
Шакархонум лаҳзае ба андеша рафту Ойиша Бибӣ ҳам хомӯш менишаст. Нигина, ки мунозираи ҳар ду ҳақталошро хомӯшона, аммо бодиққат мешунид, аз охирсухани соядори Шамси Ҳола як қад парид. Фаҳмид, ки ба саропардаи хоси подшоҳ даромаданаш аз чашми мӯшикофи шоир пинҳон намондааст. Пеши назараш он лаҳзаи нанговар дубора пайдо шуд, ки воқеан подшоҳ ба пирхар монанд буду ақлу раҳму шафқату одамгарӣ надошт…
Ба нафрату маломат дар бораи Хоразмшоҳ гап заданҳои шоирро бо суханҳои қабеҳ ва ҳақоратомези Узлоғу Турконхотун муқоисаву ҷамъбаст карда, ба шоҳаншоҳи олам нафраташ омад. Бар замми ин ёдаш расид як ҳикояти Сайфуддин, ки бо дарду алам гуфта буд: «Бо Шайхулислом маслиҳат кардем, ки сурмаи бедорӣ бар чашми масти подшоҳ кашида, фурӯғи меҳр ва оташи ғайрат дар мағзаш пароканем, то хобу хӯри инсонӣ, сабру қарор ва хиради султонӣ аз вай дур нашавад. Гуфтем: «Ба остонаи пирӣ расидед, ибодат бештар кунеду кори он ҷаҳон хубтар бисозед. Накӯ бошад, агар ба ҳаҷ раведу моро ҳамроҳ баред». Бо густохӣ ҷавоб гардонд: «Бӯсагоҳи ман лаби паймонаву лаби ҷонона аст, на санги сиёҳ!»
Сайфуддин он рӯз «Дод аз дасти подшоҳи аблаҳу гумроҳ! Дод!!» гуфту андактар дарборро тарк карда рафт. Аммо Нигина натавонист, зеро кабутари ҳарам боли парвоз надошт. Бо чашми накӯӣ ояндаро менигарист, вале бӯйи беҳбуд ба димоғаш нарасид — гулу боди сабо хуш омаду шодӣ овард, аммо шоҳ наомаду ғаму ғусса афзуд. Бо ҳазор умед худро ба Самарқанд расонд, лек… ҳайҳот — дид, ки шоҳ ба шароб ҷафстар нишастаасту майнӯшӣ мисли обнӯшӣ вайро одат шуда, аз лофу худнамоӣ корҳояш гиреҳ андар гиреҳ афтодааст…