— Роҳи наҷот кадом асту ин дардро дармон чист?
— Як ҳикмати пурқимати Суқротро махсус ёдрас мекунам, ки гуфтааст: «Наҷот аз марг боиси ҳаёти шоиста бошад!»
— Сухани Суқрот бо исрор таъкид кардед. Чаро?
– Ҳар ҳаётеро мамоте дар пай асту ҳар висолеро фироқе ва дилҳо кабоб мешавад аз оташи видоъ! Дар офтоби ғуруби умр сояи шоҳу гадо якест, аммо чун асари заъфу далели нотавонию оҷизӣ аз худ дарак диҳад, дарвеш ором мехобад, вале шоҳ барои наҷот талош меварзад. Зеро вайро ба зиндагӣ дилбастагӣ бештар асту агар наҷот ёбад, ба зиндагии шоиста хоҳад расид…
Маслиҳати охирини мо чунин аст: эй борхудои оламорой, агар хоҳед, ки аз марги сиёҳ наҷот ёфта, бе кафан аз олам наравед ва подшоҳӣ ба рангу ҷилои нав идома бахшед, дигар асло май нанӯшед!!
Хоразмшоҳ бори аввал дар умраш аз чашм қатраи сиришки сӯзон рехту дидаи ихлос бар Пири донои Хуҷанд гуморид ва чун мурид савганд ба забон овард:
— Эй Пири бузургворам, ба шири модар қасам мехӯрам, ки аз шароб гузаштам!!!
— Зиҳӣ, савганди подшоҳӣ! Бо ваколат аз Ҳазрати Мӯсои Имрон мегӯям: агар ба аҳди хеш вафо кунед, ҳаргиз ҷафо набинед! Омин, ё Раббулъоламин!
Ҷумлаи охирин оятулхатми сӯҳбат шуд ва пиру муриди нав бо табъи хуш аз саропарда баромаданд…
Онҳо то оғози машварати ҳарбӣ ҳамроҳ буданд. Мақбараи саҳобаи гиромӣ Товуси Ҳарамайн ва оромгоҳи бунёдгузори Хуҷанд шоҳ Каюмарсро зиёрат кардаю дар боғоти Унҷӣ ва Кулангир дам гирифта, бо ёдгориҳои Хитойреза ва Ғалламайдон шинос шудаю дар ҷазираи Ёва ба сохтани қалъаи обӣ мароқ зоҳир намуда ва аз тамошои гулистонҳои соҳили Сайҳун лаззати зиёбахш бардошта, бо мардуми одӣ дар бозору масҷиди ҷомеъ сӯҳбатҳои самимона ороста, ду рӯзи хираро ба равшанӣ расонданд.
Бо як дидан аён буд, ки Хоразмшоҳ одаме бар дигар андоза шудааст — басо ҳалиму меҳрубон, хоксору зиндадил ва хушсухану порсо! Ба рақсу шеъру нуқлу май ва базми ҷамшедӣ ягон маротиба ишора накарду дар ҷазираи дарё қалъа сохтани Мимрмаликро маъқул дониста, бештар сипоҳиёнро бо навозиш рӯҳбаланд месохт. Дар ин байн фурсат ёфта, ҳамроҳи мунаҷҷим ахтари толеъ санҷиду саҳеҳ гардонд, то қирони саъдайн дар Хуҷанд — наздик шудани ду ситораи замон некӣ биёрад ва кори саршуда ба хайр анҷомад.
Рафтор ва муносибати Хоразмшоҳ бо аҳли машварати Хуҷанд низ аз маҷлису маъракаҳои қаблӣ куллан фарқ дошт.
Бо табъи хушу табассуми фарох ва риояи аркони каломи подшоҳӣ ҳадафи машваратро ба ҳозирин маълум кард:
— Бар Шумо равшан бод, ки баъди муҳориба бо Ҷӯҷӣ фориғдил будам. Зеро бовар доштам, ки шикаст хӯрдану шармандавор фирор кардани фарзандаш ба Чингиз дарси ибрат мешавад ва минбаъд дониста по мегузорад. Он замон баъзе мушовирон мегуфтанд, ки ба кори Чингиз чандон вазн набояд ниҳод. Ин фикри хатост. Мо набояд фаромӯш кунем, ки Чингиз қавидаст буда, лашкари бисёр дорад. Кишвари Чинро забт кардаасту кайҳост, ки ба молу мулки мо чашм ало намудааст. Ин ҳолат моро водор месозад, ҳушёру бедор бошем ва тадбир бо ақлу хирад андешем. Зеро то чӣ андоза зӯр ё нотавон будани лашкари Чингизро ташреҳ кардани мо ғайриимкон асту ҳама қудрату тавоноӣ ва иҷобат дар дасти Парвардигори олам қарор дорад…
Аввалин тадбири савоби мо мушоварати имрӯза асту масоили худро тибқи маслиҳат ва машварат бо доноёни минтақа ҳаллу фасл мекунем.
Аркони давлату сипоҳ ва мулуки шаҳру вилоятҳои атроф аз муомилаи неки шоҳи тозарӯ масрур гардида, бо дили гарм ва рағбати баланд барои дафъи ҳуҷуми эҳтимолии лашкари Чингиз ба чорасозӣ пардохтанд.
Олими шӯҳратманди Хоразм, яке аз муқаррабони дарбор Шаҳобиддини Хевагӣ, ки барои даромадан ба назди шоҳ ҳамеша рухсат дошту ҳар суханаш аз ҷониби аълоҳазрат ба эътибор гирифта мешуд, пешниҳод кард, ки зиёда аз чорсад ҳазор қушуни мавҷударо дар соҳили Сайҳун сафу ҷамъ овардаю фурсатро аз даст надода, барқвор ба сари лашкари ноогоҳу нимтайёри муғул ногаҳон ҳуҷум овардан шоҳаншоҳи оламро пирӯзӣ меорад.
Ин пешниҳодро Шоҳзода Ҷалолиддин комилан маъқул донист ва афзуд:
— Агар Чингиз пешдастӣ кунад ва ба хоки Хоразм ҳамла орад, аз марҳилаи аввал муқобилияти шадид нишон надода, баъзе шаҳру навоҳии сарҳадиро ба ихтиёраш гузошта, то Хуҷанд оқиб нишинем. Сипас бо лашкари муттаҳиди чорсадҳазорнафара аз соҳили Сайҳун ба душман ҳамла орем ва сараш кӯбему дудаш барорем!
Садри Бухоро ҳар ду таклифро хуш пазируфт ва илова намуд, ки ҳадафи асосии камин нишастан дар соҳили дарёи Сайҳун аз ҷангу хунрезию вайронӣ эмин доштани Хуросону Хоразм асту волиёну сипоҳиёну солорони ин музофотҳо набояд фориғболӣ кунанд ва аз ҳарвақта бештар фаъол ва мададгор бошанд.