— Мулкро бо фикри дурусту ройи равшан нигоҳ доштан кори осон нест, писарам! Сари ин масъалаи чигил андешаю мулоҳизаи мушаххас дорам, аммо намедонам, ки туро маъқул мешавад ё не? Ғайр аз ин, барои ман муҳим он аст, ки ту чӣ пешниҳод дорӣ?
— Нахустин пешниҳоде, ки дар нӯки забонам давр мезанад, як байт шеъри набераатон Камоли Исмоил аст:
Инони бузургӣ ҳар он кас кӣ ҷуст,
Нахусташ бибояд зи хун даст шуст!
— Офарин бар туву писари шоират, эй шоҳписарам! Аз хун даст шустан фикри маъқул аст, вале мо набояд тафриту ифрот кунем, яъне аз ҳад нагузарему кӯтаҳӣ ҳам накунем. Чӣ мешавад, агар таклифи Шаҳобиддини Хевагиро корбаст карда, бо чорсад ҳазор марди муҳорибе, ки дар таки даст дорем, ба мулки муғул ҳуҷум кунем?
— Аллакай вазъият тағйир ёфтаасту ҳамлаи мо ногаҳонӣ намешавад, падарҷон! Мо Чингизро ғафлатгир карда наметавонем. Зеро фарзандони ҷангталабаш ҳама лашкари худ ба по хезондаанду ба сари мо ҳуҷум кардан мехоҳанд. Аз бархӯрди ду лашкар қиёмат дар ҷаҳон меафтад. Хуни муғул Сайҳун мешаваду хуни сартавул Ҷайҳун…
— Дарвоқеъ, маро «шоҳи сартавул» гуфтани ин шоҳи биёбон чӣ маънӣ дорад?
— То ҷое медонам, як ахтаршиноси мағрибӣ, номаш Батлимиюс ё Патолемей дар асари ҷуғрофияш навишта, ки замонҳои хеле қадим қабилае бо номи яксарт атрофи руди Яксарт — ана ҳамин дарёи Сайҳун зиндагӣ мекардаанду касбашон тиҷорат будааст. Калимаи сарт ба забони ҳинду тааллуқ дораду маънояш ба тоҷикӣ бозаргон… Муғулҳо тоҷики сартоб, яъне саркашу нофармони гардантахтаро «сарт» мегӯянду турки саҳрогардро «авул». Хоразмиҳои қадим шахсони аз Эрон омадаро сарт мегуфтанд. Шоҳи сартавул подшоҳи тоҷику турк аст…
— Гапи беҷо набудаасту ман ҳақорат гумон бурда, аз шеъри Рӯдакӣ як байти ҷавобӣ тайёр кардаам:
Он харпадарат ба дашт хошок задӣ,
Момат дафи дурӯя нопок задӣ!
Хайр, бало ба паси Чингизу лафзи дағалаш! Ту, ки пешниҳоди Хевагиро рад кардӣ, акнун фикри худатро гӯй: тадбири кори он харпадар чун кунем?
— Бо зӯри ақлу хирад вайро саркӯб ва хомӯш гардонем.
— Чӣ хел?!!
— Чингиз худро шер хондаасту Ғойирхонро рӯбоҳ… Дар асл гург аст Чингиз! Гурги қавичанголи тангчашм. Гурге, ки ташнаи хун асту беист уллос мекашад. Як ҷуръа хуни рӯбоҳ кофист, ки хомӯш шавад…
— Ман ҳам борҳо дар кори Ғойир андеша кардам. Оқибат ба чунин хулоса омадам, ки агар ҷиян бо ду дасти адаб тағои худро ба душман барои куштан диҳад, дурушт асту ғализу нописанд ва ноҷавонмардӣ! То ба имрӯз Қоф то Қоф ҷаҳон пур аз хамосаи ҷавонмардию кишваркушоиҳои ман аст. Агар аз дӯғу даранги Чингиз тарсида, тағоям Ғойирхонро ба душман диҳам, шӯҳраи олам ба буздилӣ мешавам, шоҳи тарсу лақаб мегирам… Аз эдун шармандагӣ ҳазор карат авлотар аст размандагӣ!
— Эй падари меҳрубон, шумо хуб медонед, ки ман аз ҷанг бо лашкари муғул ҳаргиз наметарсам ва то ҷон дорам, шамшер мезанам. Сипоҳиёни фидокори ман ҳам бо тамоми ҳастӣ ҷонфишонӣ мекунанд. Вале… мо барои чӣ меҷангем? Лашкари муғул, ки барои хунбаҳо меҷангад, бо дарду алам меҷангад, барои интиқом ситондан бо нерӯи дучанд ҷон меканад ва агар сар аз танаш афтад, бо нохуни дасту пояш меҷангад! Ҷанге, ки мову шумо аз сар гузарондем, дар муқоиса бо ин муҳорибаи қарибулвуқӯъ бозии бачагона аст, падарҷон…
Ғайр аз ин… мо набояд Носирхалифаро аз мадди назар дур андозем. Дар бораи ба Чингиз мактуб аз пайи мактуб навиштани ӯ олам пур аз қола-қола аст. Ишораи Чингиз бебало нест: дилам гувоҳӣ медиҳад, ки агар мо ҳамин шабу рӯз, дар гармогармии фоҷиаи Утрор бо лашкари муғул ҷангро шурӯъ кунем, халифаи ниқорталаб аз дасти Ғойирхон кушта шудани панҷсад тоҷирони мусулмонро ба чор атроф ҷор андохта, дӯсту душманро бар зидди мо мешӯронад…
Мо бояд сари ин масъала гаштаю баргашта андеша кунем…
– Ҳазор бор андеша кунем ҳам, додари онакалонатро ба Чингиз дода наметавонем! Ними сипоҳдорону амирон хешу ақрабои Ғойирхон!! Агар онҳо сар бардоранд, медонӣ чӣ мешавад? Теша бар решаи худ задан оё хирадмандист?
— Гапатон дуруст, падарҷон, душмани хонагӣ садчанд бадтар аст аз душмани берунӣ! Адоват миёни хешованд ҳамчу теғи бурро хунафшон аст…
Ба бадтинатон некгӯӣ макун,
Ба афъию ақраб накӯӣ макун!
— Ана акнун фаҳмидӣ, ки дар ин замона подшоҳӣ чист ва подшоҳ кист?! Тақдир маро дар байни се дарё тахтабанд кардаасту боз мегӯяд, ки «ҳушёр бош, доман тар накун!» Аз фикру андешаи зиёд майнаи сарам ба ҷӯш омадааст, писарам! Лекин ин қофила то ба ҳашр ланг аст, яъне андеша бисёр шавад, саволу мушкилоти нав ба нав пайдо мешавад… Вой ҷони ман!!