VIII
Вечар. Ціха ў вёсцы,
Раптам грук такі!
Гоман. Коней ржаньне,
Бразгаюць званкі.
Ўехала дружына –
Той цьвяроз, той п'ян, –
Сходзяць маладыя
На белы дыван.
Выслана да хаты
Сьцежка палатном,
Ідуць маладыя
За ручку ўдваём.
Бацька з маткай века
Ад дзяжы дзяржыць,
А на ім – гарэлка
I хлеб-соль ляжыць.
Музыка марш грае,
Аж трасецца пол.
Пад векам дружына
Йдзе ў хату за стол.
IX
Малады на куце
Ўсеўся з маладой,
Побач – асістэнты
Падрад чарадой.
П'юць, ядуць, гамоняць,
Смутку ані-ні,
Скрыпачка заводзіць,
Кліча да гульні.
Мілая пацеха
Ў вочах маладых
Сьвеціцца, як сонца,
Аж б'е жар ад іх.
Раптам – дзіва! зь дзесяць
Панскіх гайдукоў
Улятае ў хату,
Як дзікіх зьвяроў
«Дзе, – крычаць, – Алена?
Маладая дзе?
Да сябе на гулі
Пан яе заве!»
X
Зьнямела дружына,
Зьнямеў малады,
Трэба ж, не ставала
Гэтакай бяды.
Зналі, на якія
Гулі клікаў пан,
Што ўчыніць з Аленай
Распусны тыран.
Здрыгнуў Тамаш страшна,
Пабялеў, як труп,
Слупам вочы сталі,
I сам стаў, як слуп,
На тое ж Аленку
Ўзяў жонкай цяпер,
Каб над ёй глуміўся
Распасьвены зьвер?!
I схапіў няшчасны
Точаны тапор,
Ажна ўсіх затрэсла
Жудасьць, як віхор.
XI
«Гэй, вы, служкі пана! –
Крыкне так Тамаш. –
Подлыя вы самі,
Падлейшы пан ваш!
Гэй, скажыце, шэльмы,
Кату свайму там:
Ня дам яму жонкі,
На ганьбу ня дам.
Хоць згнію ў астрозе
Ці ў віры на дне, –
Няхай жа ня будзе
Ні пану, ні мне!»
I сякерай гахнуў,
Як вокам міргнуць,
Па абух ўпілася
Ў Аленіну грудзь.
Рухнула Алена
На дол без жыцьця,
Крывёй цёплай, сьвежай
Залітая ўся.
XII
Так сышло вясельле
Нашай маладой, –
Засыпалі грудзі
Зямелькай сырой.
Над яе магілкай
Праз доўгія дні
Вырас клён і ліпа
Роўнай вышыні.
Зімой клён і ліпку
Засьцілае сьнег,
А мароз знаходзіць
Там сабе начлег.
Летам клён і ліпку
Зелень адзяе,
Сонца й вецер гулі
Заводзяць свае.
Людзі й тут па-свойму
Нейкі знак знайшлі:
Людскія назовы
Дзераўцам далі.
XIII
Ад гэтай прыгоды
Шмат гадоў прайшло,
Няпамяці зельлем
Шмат што зарасло.
Засталіся толькі
Ў думках з году ў год
Крыўды, што ў час гэты
Выцерпеў народ.
Зь дзедаў на унукаў,
З бацькоў на дзяцей
Ланцугом пляцецца,
Што было даўней.
І гэта здарэньне,
Сьпісанае вам,
Расказаў мне так жа
Стары дзед Адам.
Вам яшчэ цікава,
Як век дажылі
Той Тамаш і пан той
На гэтай зямлі.
XIV
Тамаша ў кайданы
Закулі ў той час
I ў Сібір саслалі;
Там ён, бедны, згас.
Доўга цягаў тачку
Пад звон ланцугоў
I памёр далёка
Ад родных куткоў.
Пан жа, як, вядома,
Як і кожны пан,
Панаваў час нейкі,
Цёнгле сыт і п'ян.
Пасьля ўсё ж са злосьці
Павесіўся ён,
Як на зямлі нашай
Мінуўся прыгон.
Палац стаіць пусткай,
Жыць няма ў ім як, –
Здані ў ім здаюцца,
Быццам помсты знак.