– Не знойдзеш, – прахрыпеў са шкадаваннем стары.
– Знайду!
– Ад круга не зелле трэба…
– А што? – Надзея падалася наперад, голас яе задрыжэў: яна адчувала, што прайграла. – Кажы!
Зміцер глядзеў на яе, скасіўшы вочы. Не, ён не ўсміхаўся пераможна, але не казаў ні слова.
– Добра, дзед Зміцер, – выгаворваючы кожнае слова паасобку, пачала сцішана Надзея. – Я прапаную табе людскую смерць. Я вазьму тваё.
– Вой, дзетачка, нашто табе, родная? – войкнула баба Марылька, перажагналася. – Табе ж жыць…
– Мне жыць, я адмалю, – адмахнулася Надзея, не паварочваючы галавы да старой. – Дзед! Ты згодзен? Я дам табе па-людску сканаць, – паўтарыла яна. – Ты не будзеш у пакутах маліць смерць прыйсці за табой. Ты ведаеш, які канец цябе чакае. Кажы мне!
– Вазьмі мяне за руку, – нарэшце папрасіў стары.
– Не бярыся, дзетачка, адумайся! З гэтай навукі адныя мукі, – зноў паспрабавала спыніць Надзею баба Марылька. Але тая бы не чула папярэджання, зрабіла крок да старога, узяла схуднелую руку, сціснула ў сваёй.
– Бяры, – выдыхнуў Зміцер, і Надзея ўздрыгнула ў наступны момант, па целе яе прайшлася кароткая хваля дрыжыкаў. Яна выпусціла старэчую руку, з хвіліну стаяла, заплюшчыўшы вочы, быццам прыслухоўвалася да сябе.
– Цяпер кажы, – нечакана знясіленым голасам папрасіла яна.
– На ваду пашапчы. Ты цяпер ведаеш, як шаптаць. З сабой пакладзі яго. Ваду з цыцкі дай, хопіць, каб толькі вусны памачыў. Няхай засне…
– Бывай, дзед Зміцер, – цяпер ужо спакойна, нават лагодна, развіталася Надзея, азірнулася да старой: – Добра начаваць, баба Марылька.
Мне здавалася, я бачу, адчуваю і разумею ўсё. І ўсё ўспрымаю з неверагодным спакоем, абыякавасцю нават, быццам нішто вакол не датычылася мяне. Дакладней, датычылася, але ж я ні пры чым, я – маленькі хлопчык, хіба можна мяне ў нечым абвінаваціць і потым пакараць? Не, гэта вашы дарослыя справы, дзікунскія справы…
Мы ехалі ў горад, я сядзеў на заднім сядзенні, мне было ўтульна і хораша. Так хораша… Нічога не турбавала, не было ні холадна, ні спякотна, не хацелася ні піць, ні есці. Адзінага жадалася: каб вось так ехаць праз ноч доўга-доўга, бясконца ехаць… І зноў Надзея распранала мяне, мне зноў было пакутліва-сорамна стаяць пад струменьчыкамі вады ў душы, а потым яшчэ вытрываць выціранне сухім мяккім ручніком. І толькі пах ручніка – тонкі, валошкавы, прыцярушваў, размываў вострыя абрысы сораму ў свядомасці.
Нарэшце я быў у ложку, і зямля зноў загайдалася, але цяпер лагодна, павольна, мяне закалыхвала. Я адчуў голае цела Надзеі побач са сваім, памкнуўся адсунуцца, але яна прыціснулася настойліва, паклала сваю руку мне пад галаву. Чуў яе шэпт, хуткі, гарачы, а потым ля майго рота апынуліся яе грудзі, да вуснаў дакрануўся халодны мокры смочак. Я яшчэ паспрабаваў абурыцца: як мне, такому даросламу ўжо, які разумее, што аголенага цела трэба саромецца, даюць смактаць цыцку? Ды нейкі непадуладны розуму інстынкт прымусіў схапіць вуснамі смочак – і на гэтым свет знік.
14
У навальнічнай ночы ёсць глыбокая спрадвечная інтымнасць.
У памяць мне надоўга запала першая ў маім жыцці навальнічная ноч. Я быў тады ў бабулі Леаніды, Лёні, як клікалі яе вяскоўцы. Быў жывы і дзед Юзік. Адной ноччу мяне разбудзіў гром. Жыгалі маланкі, якія ўспыхвалі ў вачах нават праз прыплюшчаныя павекі. Было страшна расплюшчваць вочы, але яшчэ страшней было заставацца аднаму ў цемры, якая, гэта адчувалася, яшчэ больш гусцела пасля сполахаў маланак.
Я пабачыў маленькі кволы агеньчык свечкі, якая стаяла ў шклянцы з зернем на стале. На ўслоне сядзеў дзед Юзік у пінжаку, але ў сподніх нагавіцах, побач з ім у доўгай начной сарочцы – баба Лёня. Яны маўчалі. Дзед пазіраў за акно, і я дзівіўся: нават ніводная жылка не ўздрыгвала на яго твары, калі бухаў пярун. А баба… Баба даверліва нахілілася да яго пляча, і вусны яе варушыліся: яна нешта хутка, але бязгучна прамаўляла.
Я першы раз пабачыў, як дзед і баба, ды яшчэ ў такой во адзежы, сядзяць побач. Так, я бачыў, як мама часам сядзела ля бацькі, схіліўшы яму галаву на плячо, але тут… У постацях бабы і дзеда было нешта большае за даверлівасць, непадуладнае майму дзіцячаму разуменню, але тым не менш яскравае сваёй даросласцю, асаблівай пяшчотай, такой, якая мне і ў той час падалася асаблівай, якую трэба хаваць ад чужых вачэй, няхай сабе і вачэй унука.
Мабыць, баба адчула тады мой позірк, бо страпянулася, вызваліла сябе са свайго засяроджвання і падышла да мне.