W porcie Puteoli i na przedmieściu Rzymu Pawła powitała delegacja mieszkających tam rodaków. Władze rzymskie obeszły się z więźniem łagodnie.
Przez dwa lata, w oczekiwaniu na werdykt cesarza, pozwolono mu mieszkać w prywatnym domu pod strażą jednego tylko żołnierza. W tym czasie był bardzo czynny: przyjmował gości, wyłuszczał im swoją naukę i dyktował listy do braci chrześcijańskich.
Nie dowiadujemy się, jak mu się powiodło w tej ruchliwej akcji misyjnej. Wiemy tylko, że jeżeli chodzi o przywódców tamtejszej kolonii żydowskiej, to próby pozyskania ich skończyły się ostateczną przegraną. Nie pozostało mu wobec tego nic innego, jak rozstać się z nimi na zawsze, a czyniąc to, oznajmił im cierpko: „Niechże wam tedy będzie wiadomo, że do pogan posłane jest to zbawienie Boże, a oni słuchać będą”.
Na tych znamiennych słowach opowieść o życiu Pawła nagle się urywa; z niewiadomych przyczyn autor Dziejów Apostolskich milknie i kończy swoją relację.
ŻYCIE BYŁO SILNIEJSZE
Zacytowane słowa skierowane do Żydów gminy rzymskiej bynajmniej nie oznaczały, że dopiero w owej chwili nastąpił rozbrat z ortodoksyjnym judaizmem, a tym samym także z judeochrześcijańską sektą Jakuba, która z tym judaizmem była integralnie zrośnięta. Ten rozłam nastąpił daleko wcześniej, właściwie w chwili, kiedy Paweł rozpoczął swoją działalność misyjną w hellenistycznych miastach i miasteczkach. Działał tam oczywiście w zgoła odmiennych warunkach społecznych i kulturowych niż w Palestynie. Pewne doktryny i rygory, zakorzenione tradycyjnie w małym odciętym od świata kraju, stawały się wręcz nierealne, gdy próbowano je przeszczepić na grunt grecko-rzymskiej kultury i cywilizacji.
Jako ilustracja może tu służyć sprawa zakazu spożywania mięsa zwierząt złożonych w ofierze bożkom pogańskim. Paweł, jak to wiemy z jego listów i z Dziejów Apostolskich, nie egzekwował tego zakazu zbyt rygorystycznie, co ściągało na niego gromy nie tylko ze strony ortodoksyjnych Żydów, ale także chrześcijan Jerozolimy. On sam często podkreślał swoją wierność wobec judaizmu i jego przepisów rytualnych, toteż ta pobłażliwa postawa może wydawać nam się dziwna i niekonsekwentna. W rzeczywistości wszystko się wyjaśni, jeżeli powiemy, że znajdował się on w sytuacji przymusowej i przeforsowanie tego zakazu w ogóle nie leżało w jego możliwościach. Po prostu życie okazało się tu silniejsze niż wszelkiego rodzaju sztuczne, przeniesione z innych warunków ograniczenia. Należy chyba zapisać na dobro Pawła, że to rozumiał, że wykazał w tej sprawie elastyczność i zmysł praktyczny.
Trzeba bowiem wiedzieć, że w świątyniach pogańskich tak zwane ofiary całopalne należały do rzadkości. Przeważnie na pastwę płomieni oddawano jedynie tylko małą cząstkę zwierzęcia, resztę mięsiwa kapłani po zaspokojeniu swoich potrzeb sprzedawali obywatelom miasta. Byli oni w handlu mięsnym monopolistami i oczywiście dyktowali swoje ceny. Ubój prywatny był surowo zakazany, wyjątek czyniono czasami tylko dla Żydów, którym ze względów religijnych pozwalano uprawiać swój własny ubój rytualny.
Wyobraźmy sobie teraz położenie ówczesnej gospodyni chrześcijańskiej, kobiety należącej raczej do najuboższych warstw miasta. Gdyby nie mogła zaopatrywać się w mięso pochodzące z ofiar pogańskich i sprzedawane na legalnym rynku po cenach względnie dostępnych, byłaby zdana na to, by korzystać ze źródeł żydowskich lub czarnego rynku. Obie możliwości nie wchodziły jednak w rachubę. W pierwszym wypadku stawały na przeszkodzie pogłębiające się urazy i uprzedzenia między Żydami i wyznawcami Jezusa, a w drugim wypadku odstręczały ją wyśrubowane, spekulacyjne ceny. Tymczasem życie domagało się swoich praw i praktyczna niewiasta, chcąc nakarmić rodzinę, brała to, co było pod ręką, nie troszcząc się o zakazy.
Jeśli chodzi o Jerozolimę, to rzecz miała się całkiem inaczej. Tam raczej trudno było pogwałcić zakaz spożywania mięsa z ofiar pogańskich, ponieważ takiego mięsa właściwie nie było w handlu. Monopol miała bowiem świątynia, która podobnie jak świątynie pogańskie spalała na ołtarzu tylko małą cząstkę zwierzęcia ofiarnego, a resztę przeznaczała na zaspokojenie codziennych potrzeb miasta. Jerozolimczyk, prawowierny wyznawca judaizmu, nie był więc narażony na jakiekolwiek pod tym względem pokusy. Dopiero gdy znalazł się w innym kraju, spotykał się z sytuacją niejako odwróconą: z łatwością nabycia pogańskiego mięsa a pośród tej obfitości z rynkowym niedostatkiem mięsa koszer.
Sprawa komplikowała się dodatkowo, gdy na domiar dochodziły jeszcze względy towarzyskie. Piotrowi po prostu nie wypadało wymawiać się, gdy setnik rzymski Korneliusz, dopiero co pozyskany dla chrześcijaństwa, zaprosił go do wspólnego posiłku wraz ze swoją rodziną i domownikami. Wyznawcy Jezusa w Jerozolimie, którzy z tego powodu czynili apostołom gorzkie wymówki, dali tylko dowód parafiańskiej bigoterii. Również ich przywódca „brat Pański” Jakub, w sprawach judaizmu apodyktyczny rygorysta, nie zgadzał się na żadne ustępstwa, nie rozumiał, że Piotr i Barnaba, goszcząc w hellenistycznych domach Antiochii, nie mogli nie siadać do wspólnego stołu ze świeżo pozyskanymi wyznawcami, którzy w spożywaniu mięsa pochodzącego ze świątyń pogańskich nie widzieli nic zdrożnego i odmową czuliby się na pewno urażeni.
Mimo to, pod naciskiem emisariuszy Jakuba, obaj zaniechali tych kontaktów, z kolei narażając się na ostrą krytykę Pawła. W Liście do Galatów zarzuca im chwiejność i nieszczerość w postępowaniu. Oto jak opisuje ten przykry incydent: „Ale gdym ujrzał, że nie postępowali szczerze według prawdy Ewangelii, rzekłem do Piotra wobec wszystkich: Jeżeli ty, będąc Żydem, żyjesz zwyczajem pogan, a nie Żydów, jak możesz zmuszać pogan, by żyli obyczajem Żydów?’ (2,14). Niestety, Paweł nie zdradza nam, co na swoją obronę odpowiedział Piotr. Wiemy tylko, że od chwili tego zatargu drogi ich rozeszły się na zawsze. Nigdy nie doszło już do spotkania między nimi, ani w Antiochii, której Paweł wyraźnie unikał, ani nawet w Rzymie, o ile ze względu na niepewność posiadanych źródeł w ogóle można mówić o pobycie Piotra w tym mieście. Był to zapewne jeden z poważniejszych momentów rozłamu między żydowskimi i pogańskimi wyznawcami Jezusa.