gramatikaj tabeloj, kiujn oni devas ellerni kaj konservadi en la
memoro; sed tio ĉi estas ankoraŭ nur komenco: al tio ĉi aliĝas
multego da deklinacioj kaj konjugacioj neregulaj, ĉiu kun aparta
serio da formoj, kaj ĉion tion ĉi oni devas ne sole ellerni
kaj konservadi en la memoro, sed konstante memori, kia vorto
ŝanĝiĝas laŭ la regulaj deklinacioj aŭ konjugacioj kaj kia laŭ
la malregulaj kaj laŭ kia nome de tiuj ĉi regulaj aŭ malregulaj
tabeloj la donita vorto ŝanĝiĝas. La ekposedo de ĉio tio ĉi
postulas inferan paciencon, multegon da tempo kaj konstantan
senĉesan ekzerciĝadon. Dume lingvo arta anstataŭ tiu ĉi tuta
ĥaoso, kiu postulas tutajn jarojn da pacienca laborado, donas
al vi sole nur 6 vortetojn „i, as, is, os, us, u“, kiujn vi povas
perfekte ekposedi en la daŭro de kelke da minutoj kaj kiujn
vi jam neniam forgesos kaj neniam konfuzos. Vi kun mirego
demandas: „kiel tio ĉi estas ebla?“ Jen, tre simple: Esperanto
diras al vi, ke deklinacioj tute estas bezonaj neniaj, ĉar ili
plene anstataŭiĝas per la prepozicioj, kiujn ni ja sen tio uzas,
kaj en la konjugacioj ne sole sufiĉas unu tabelo por ĉiuj
verboj, sed eĉ por tiu ĉi tabelo tute sufiĉas, se ĝi enhavas
en si (krom participoj, prezentantaj apartan formon) sole
nur 6 finiĝojn, nome: por la tempoj estanta, estinta kaj
estonta kaj por la modoj sendifina, kondiĉa kaj ordona. Vi
certe en la unua minuto ekpensos, ke dank’ al tiu ĉi malgrandega tabelo da konjugacioj la lingvo perdas sian fleksebl-econ? Tute nenieclass="underline" konatiĝu kun la lingvo arta, kaj vi ekvidos,
ke ĝia konjugacio esprimas ĉiujn nuancojn de la penso senkompare pli bone kaj pli precize, ol la plej komplikitaj kaj
konfuzitaj tabeloj de la lingvoj naturaj, ĉar la arta lingvo forĵetis ne tion, kion la lingvo bezonas, sed nur tion, kio prezentas en ĝi absolute superfluan kaj tute al nenio servantan
balaston. Efektive, por kio ni bezonas apartan serion da finiĝoj
292
Esenco kaj Estonteco. 1900. — N-ro 2
por ĉiu persono kaj nombro, kaj al tio ĉi en ĉiu tempo kaj en ĉiu
modo apartan novan serion da tiuj ĉi finiĝoj, se ĉiuj tiuj ĉi finiĝoj estas ja tute superfluaj, ĉar la pronomo, kiu staras antaŭ la
verbo, jam tute sufiĉe montras ĝian personon kaj nombron?
La ortografio en la plimulto da lingvoj (kaj al tio ĉi la
plej multe ĝuste en tiuj lingvoj, kiuj la plej multe havas da
ŝancoj por esti elektitaj kiel internaciaj) prezentas veran krucon
por la lernanto: en unu vorto Ia donita litero estas elparolata,
en alia ĝi ne estas elparolata aŭ estas elparolata alie, en unu
vorto la donita sono estas skribata tiel, en alia vorto alie… .
Tutajn jarojn devas uzi franco aŭ anglo por tio, ke li ekpovu
regule skribi en sia patra lingvo! Radikale ŝanĝi tiun ĉi
ortografion estas absolute ne eble, ĉar tiam grandega multo
da vortoj, kiuj diferencas unu de alia aŭ neniel, aŭ nur per
ia apenaŭ rimarkebla nuanco en la elparolado, fariĝus en la
skribado tute nediferencigeblaj unu de alia. La lingvo arta
donis al ĉiu sia litero klaran, severe difinitan kaj ĉiam egalan
elparoladon, kaj dank’ al tio en la lingvo arta la demando de
ortografio tute ne ekzistas, kaj jam post kvarono da horo da
sinokupado je la arta lingvo (t. e. simple post la konatiĝo kun
ĝia plej simpla alfabeto) ĉiu skribos en ĝi diktaton tute senerare, dum en lingvo natura li atingos tion ĉi nur post tutaj
jaroj da malfacila kaj enua laborado.
Jam el tiuj kelkaj ekzemploj, kiujn ni donis, vi povas ricevi ideon pri tio, kian grandegan faciligon donas al la lingvo
la enmiksiĝo de konscia arto. Ni povus citi kompreneble ankoraŭ multe da aliaj ekzemploj, ĉar sur ĉiu paŝo ni renkontas
en la lingvoj naturaj grandegajn malfacilaĵojn kaj konfuzaĵojn,
kiuj en lingvo arta estas aŭ tute elĵetitaj kiel superflua balasto,
aŭ alkondukitaj al ia unu aŭ du mallongaj vortetoj aŭ reguloj,
sen ia eĉ plej malgranda difekto por la fleksebleco, riĉeco kaj
precizeco de la lingvo. Tamen ni ne parolos pli pri tio ĉi,
sed ni diros sole tion, ke la tuta gramatiko de la lingvo
Esperanto konsistas tuta nur el 16 mallongaj reguletoj, kiujn ĉiu povas bonege ellerni en la daŭro de
duonhoro! Post unu sola duonhoro da laborado super Esperanto la lernanto en tia grado ekposedas la tutan gramatikon
kaj tutan konstruon de la lingvo, ke al li restas jam nur la
simpla kaj facila akirado de provizo da vortoj! Por kompreni
kaj taksi la tutan gravecon de tio ĉi, imagu al vi, ke vi entreprenis la ellernadon de ia lingvo natura kaj ke post kelke da
jaroj da pacienca laborado vi fine venis al tio, ke vi ekposedis
la konstruon de la lingvo en perfekteco kaj ke vi estas certaj, ke vi jam plu neniam povas fari en tiu ĉi lingvo ian gra-293
III. Traktaĵoj
matikan aŭ ortografian eraron, kaj ke vi nun jam bezonas simple
lernadi kiom eble pli da vortoj, — vi ja tiam sentus vin feliĉa
kaj dirus, ke la plej malfacilan kaj plej enuan parton de la
laboro vi jam pasis … Ĉu ne vere? En la lingvo Esperanto
vi atingas tion ĉi jam post duonhoro da laborado!
Sekve se Esperanto havus eĉ nur tiun econ, pri kiu ni
supre parolis, t. e. grandegan facilecon kaj regulecon de la
gramatiko kaj ortografio, ni jam devus diri pri ĝi, ke ĝi estas multajn fojojn pli facila, ol ĉiu lingvo natura. Sed per tio ĉi ne
finiĝas ankoraŭ la facileco de la lingvo Esperanto. Kiam vi
venis al tio, ke al vi restas jam nur simpla ellernado de
vortoj, vi eĉ tie ĉi renkontos ankoraŭ grandegajn faciligojn.
Tiel ekzemple jam la reguleco mem de la lingvo donas al vi
grandegan ekonomion en la nombro de la vortoj, kiujn vi bezonos lerni; ĉar sciante de la vorto la formon substantivan,
vi jam antaŭe, kaj sen ia lernado, scias ankaŭ ĝian adjektivon
kaj ĝian adverbon kaj ĝian verbon k.t.p., dum en ĉiu lingvo
natura tre multaj esprimoj havas por ĉiu parto de parolo
apartan vorton (ekzemple: parler, oral, verbalement). Havante plenan kaj ne limigitan rajton kunigi ĉian vorton kun
ĉia prepozicio kaj kun ĉia alia vorto, vi estas liberigitaj de
la lernado de multego da vortoj, kiuj en la lingvoj naturaj
havas por si apartajn radikojn nur tial, ke tia aŭ alia kunigo
de vortoj estas ial ne permesita. Sed krom tiuj ĉi naturaj
vortfaraj oportunaĵoj, kiujn la lingvo Esperanto havas, vi trovos
en ĝi ankoraŭ apartajn, tiel diri artajn rimedojn, kiuj enkondukas grandegan ekonomion ĉe la lernado de la vortoj. Tiaj
ekzemple estas ĝiaj sufiksoj kaj prefiksoj, el kiuj ni citos nur
kelkajn pro ekzemplo: la prefikso „mar‘ donas al la vorto
sencon rekte kontraŭan („bona a bon — „malbona“ mauvais),
— sekve sciante la vortojn „bona, mola, varma, larĝa, supre,
ami, estimi“ k.t.p., vi jam mem povas formi la vortojn „malbona, malmola, malvarma, mallarĝa, malsupre, malami, mal-estirni” k.t.p., aldonante al la vorto jam konata de vi nur la
prefikson „mal“; la sufikso „in a signifas la virinan sekson
(„patro a pĉre — „patrino a mĉre), — sekve sciante la vortojn
„patro, frato, onklo, fianĉo, bovo, koko a k.t.p., vi jam estas
liberigitaj de la lernado de la vortoj „patrino, fratino, onklino,
fianĉino, bovino, kokino a k.t.p.; la sufikso „il a signifas ilon
(„tranĉi a trancher — „tranĉilo a couteau), — sekve sciante la
vortojn „tranĉi, kombi, tondi, pafi, sonori, plugi a k.t.p., vi jam
mem scias la vortojn „tranĉilo, kombilo, tondilo, pafilo, sonorilo,
plugilo” k.t.p. Da tiaj vortopartetoj, kiuj treege malgrandigas
la vortaron de la lingvo, ekzistas ankoraŭ multaj aliaj.