294
Esenco kaj Estonteco. 1900. — N-ro 2
Rememoru do nun ĉion, kion ni diris pri la konstruo de arta
lingvo, kaj tiam vi facile konsentos, ke se ni diris, ke lingvo arta
estas almenaŭ 50 fojojn pli facila, ol natura, en tio ĉi estis
nenia trograndigo. Notu al vi en la memoro tiun ĉi grandegan
facilecon de arta lingvo, ĉar ni al ĝi poste ankoraŭ revenos.
2.) La dua distingiĝa eco de lingvo arta estas ĝia perfekteco, kiu konsistas en matematika precizeco, fleksebleco
kaj senlima riĉeco. Ke lingvo arta posedos tian econ, tion ĉi
ankoraŭ antaŭ la apero de la unua arta lingvo antaŭvidis kaj
antaŭdiris ĉiuj tiuj eminentaj kapoj, kiuj rilatas al tiu ĉi por
la homaro treege grava ideo pli serioze, ol diversaj nuntempaj
Jupiteroj, kiuj pensas, ke ĉia eĉ plej supraĵa konatiĝo kun la
esenco de lingvoj artaj malaltigus ilian honoron kaj indecon.
Ni povus citi tiajn grandajn lumojn, kiel ekzemple Bacon,
Leibniz, Pascal, de Brosses, Condillac, Descartes, Voltaire,
Diderot, Volney, Ampĉre, Max Mŭller k.t.p., — sed ni rigardas
la citatojn kiel batalilon nur de pseŭdo-instruitaj sofistoj; tial,
ne fanfaronante per citatoj, ni penos pruvi ĉion nur per la
sola logiko. Ke lingvo arta ne sole povas, sed devas esti
pli perfekta, ol lingvoj naturaj, tion ĉi komprenos ĉiu mem,
se li konsideros la jenon: Cia lingvo natura konstruiĝadis per
tia vojo, ke unu ripetadis tion, kion li aŭdis de aliaj; nenia
logiko, nenia konscia decido de la homa inteligenteco tie
ĉi havis ian forton. Ĉian esprimon, kiun vi multajn fojojn
aŭdis, vi povas uzi, kaj ĉian espriinon, kiun vi ankoraŭ neniam aŭdis, estas al vi malpermesite uzi. Tial ni en ĉia lingvo
natura sur ĉiu paŝo renkontas la sekvantan aperon: en via
cerbo aperas ia komprenaĵo, sed … vi ne havas la eblon
esprimi ĝin per buŝa vorto kaj devas tial helpi al vi per tuta
multvorta kaj tre neoportuna priskribo de tiu komprenajo,
kiu en via cerbo ekzistas kiel unu komprenaĵo, kiel unu spirita vorto. Tiel ekzemple, dank’ al tio, ke je lavado de tolaĵo
sin okupas ordinare virinoj, vi en ĉiu lingvo havas vorton por
esprimo de la komprenaĵo „lavistino a ; sed se viro ekvolos
okupadi sin je lavado de tolaĵo, vi en tre multaj lingvoj staras
jam senhelpe kaj ne scias, kiel nomi tian homon, ĉar nomon
de viro, kiu okupas sin je lavado de tolaĵo, vi neniam aŭdis!
Je kuracado ĝis nun okupadis sin sole viroj; sed kiam ekaperis
kuracistinoj, aŭ virinoj posedantaj ian sciencan rangon, por
ili en la plimulto da lingvoj ne troviĝis vorto! Por la esprimo
de ilia nomovorto oni bezonis jam helpi al si per priskriba
uzo de kelke da vortoj, kaj kiam vi ankoraŭ el ilia titolo volas
fari adjektivon, verbon k.t.p. — tio ĉi estas jam tute ne ebla!
En ĉiu lingvo vi trovos multe da substantivoj, kiuj ne havas
295
III. Traktaĵoj
tiun aŭ alian sekson, tiun aŭ alian kazon, tiun aŭ alian devenan formon; adjektivojn, kiuj ne havas tiun aŭ alian gradon
de komparado, tiun aŭ alian formon; verbojn, kiuj ne havas
tiun aŭ alian tempon, personon, modon k.t.p.; de tia substantivo vi ne povas fari adjektivon, de tia verbo vi ne povas
fari substantivon k.t.p. Ĉar, ni ripetas, ĉiu lingvo natura estas
fondita ne sur la logiko, sed sur la blinda „oni tiel parolas”
aŭ „oni tiel ne parolas a ; sekve ĉian komprenaĵon, kiu naskiĝas en via cerbo, sed por kiu vi ĝis nun vortan esprimon ne
aŭdis, vi ordinare esprimi ne havas la eblon kaj vi devas helpi
al vi per priskriboj. Sed en lingvo arta, konscie fondita sur
la severaj, permesantaj nenian escepton nek arbitron leĝoj de
pensado, nenio simila povas havi lokon. Esprimoj en la speco
de „tia vorto ne havas tiajn formojn aŭ ne permesas tiajn
ideajn kuniĝojn a — en lingvo arta estas tute ne eblaj. Supozu
ekzemple, ke morgaŭ viro ricevas la eblon naski infanojn aŭ
nutri ilin per siaj mamoj, — kaj por li tuj ekzistas en la lingvo
preta vorto, ĉar en lingvo arta estas ne ebla la ekzistado de
ia vorto por unu sekso kaj neekzistado por la dua sekso.
Supozu, ke morgaŭ iu elektas al si ian novan, eĉ la plej
strangan profesion, ekzemple laboradon je aero, — por li tuj
ekzistas preta vorto, ĉar se en lingvo arta nur ekzistas sufikso
por la esprimo de profesio, ĝi donas al vi jam la eblon esprimi ĉian profesion, kia nur povus aperi en via cerbo.
Krom tio ne forgesu, ke la perfektiĝado de lingvo arta
estas ebla ĝis senfineco, ĉar ĉiun bonan regulon, bonan formon, bonan esprimon, kiu ekzistas en kiu ajn lingvo, lingvo
arta havas plenan rajton aligi al si, ĉian mankon, kiu povus
troviĝi en ĝi, ĝi havas la rajton plibonigi kaj ŝanĝi, dum en
lingvo natura pri nenio simila povas esti parolo, ĉar tiam
lingvo natura transformiĝus jam en artan.
Krom la analizitaj de ni du grandegaj plibonaĵoj de lingvo
arta (eksterordinara facileco kaj perfekteco), ekzistas ankoraŭ
aliaj, pri kiuj ni ne parolos. Ni transiru nun rekte al la malbonaĵoj de lingvo arta. Kiu eĉ malmulte konatiĝis kun lingvo
arta kaj havas sufiĉe da kuraĝo por kredi tion, kion li vidas,
kaj ne kun fermitaj okuloj ripetadi fremdajn frazojn, tiu povas
veni nur al unu konkludo, nome, ke mankojn en komparo kun
lingvo natura lingvo arta posedas neniajn. Ĉiu el vi, vere,
havis la okazon aŭdi tre multajn atakojn kontraŭ lingvo arta;
sed kontraŭ ĉiuj tiuj ĉi atakoj ni povas rediri nur unu respondon: ĉiuj ili eliras el la buŝo de homoj, kiuj pri lingvo arta
havas nenian scion kaj neniam ĝin eĉ vidis, — ne sole ne
vidis kaj ne esploris, sed eĉ neniam logike enpensiĝis pri ĝia
296
Esenco kaj Estonteco. 1900. — N-ro 2
esenco, kaj anstataŭ ekpensi pri tio, kion ili parolas, preferas
blinde ĵetadi dekstren kaj maldekstren laŭtajn kaj modajn sed
sensencajn frazojn. Se ili nur iom konatiĝus kun lingvo arta,
ili ekvidus, ke iliaj frazoj estas tute falsaj; se ili, eĉ tute ne
konatiĝante kun la lingvo, simple ekpensus pri ĝi teorie, ili
ekvidus, ke ĉiuj iliaj frazoj ne havas eĉ la plej malgrandan
fundamenton. Se iu ekdeziros kredigi, ke en la najbara urbo
ĉiuj domoj estas konstruitaj el papero kaj ke ĉiuj homoj tie
estas sen manoj kaj sen piedoj, — li povas imponi per tio
ĉi al la amaso, kiu ĉiun vorton elparolitan per aŭtoritata tono
de scianto sankte kredas; sed homo prudenta jam de antaŭe
rilatos al tiuj ĉi vortoj tre kritike, ĉar jam en sia saĝo li trovos neniajn akcepteblajn fundamentojn por tiuj ĉi frazoj; kaj
kiam ĉe li restos ia dubo, li simple iros en la najbaran urbon
kaj rigardos, kaj tiam li konvinkiĝos, ke ĉiuj frazoj, kiujn li
aŭdis, estas la plej absoluta sensencaĵo. Tial estas ankaŭ kun
lingvo arta: anstataŭ blinde ripetadi frazojn, vi bezonas nur
simple ekpensi pri la esenco de tiuj ĉi frazoj, kaj vi jam
komprenos, ke ili ne havas eĉ la plej malgrandan fundamenton;
kaj se teoria pripenso estos por vi ankoraŭ nesufiĉa, tiam iru
simple kaj rigardu, jetu okulon en lernolibron de lingvo arta,
konatiĝu kun la konstruo de tiu ĉi lingvo, profundiĝu iom en
ĝian jam tre riĉan kaj diversaspecan literaturon, faru ian provon, rigardu la faktojn, kiuj sur ĉiu paŝo sin trovas antaŭ
via nazo, — kaj tiam vi komprenos, kia grandega sensencaĵo
sin trovas en ĉiuj tiuj frazoj, kiujn vi aŭdadis kontraŭ lingvo
arta. Vi aŭdis ekzemple frazon „lingvo ne povas esti kreita
en kabineto, kiel viva ekzistaĵo ne povas esti kreita en la
retorto de ĥemiisto u ; tiu ĉi frazo sonas tiel bele kaj „saĝe“,
ke por la grandega plimulto da homoj ĝi jam lasas nenian