dubon pri tio, ke lingvo arta estas infanaĵo. Kaj tamen se
tiuj ĉi homoj havus tiom da propra kritika kapablo, por meti
malgrandan, tre malgrandan demandon „kial?“ — tiam tiu ĉi
laŭta frazo per unu fojo perdus en iliaj okuloj ĉian sencon,
ĉar ili ekvidus, ke nenia logika respondo ekzistas, ke tiu ĉi
frazo estas bele sonanta kolekto da vortoj, kiu ne havas eĉ
la plej malgrandan logikan fundamenton. Tute tian saman
frazon oni ja povus uzi ankaŭ kontraŭ la arta alfabeto, kiun
la homaro jam tiel longe uzas kun la plej granda utilo por
si, kaj kontraŭ la arta veturado per helpo de vaporo aŭ velo-cipedo, kaj kontraŭ nia tuta arta civilizacio! Kaj tiun ĉi kaj
similajn frazojn la homoj obstine ripetadas ĉiun fojon, kiam
aperas ia nova utila ideo … Ho, frazo, frazo, frazo, kiam vi
ĉesos regi super la spiritoj de la homoj!
297
III. Traktaĵoj
Vi aŭdis, ke arta lingvo estas ne ebla, ke en ĝi homoj ne
komprenados unu alian, ke ĉiu popolo uzados ĝin alie, ke en
ĝi oni nenion povas esprimi k.t.p. k.t.p. Se ni turnos atenton,
ke ĉio tio ĉi estas aferoj, kiujn ĉe plej malgranda dozo da
honesteco kaj bona volo ĉiu povas facile praktike trakontroli, kaj ke ĉiuj tiuj ĉi frazistoj simple ne volas trakontroli
tion, pri kio ili parolas kun tia aŭtoritata tono, sed pro la
aplaŭdado de la amaso ili preferas fermi la okulojn kaj ĵetadi
koton sur la aferon nur tial, ke ĝi estas nova kaj ankoraŭ ne
moda, — tiam ĉiuj tiuj ĉi frazoj montriĝas jam ne sole rid-indaj, sed rekte indignigaj. Anstataŭ blinde ĵetadi frazojn, iru
kaj rigardu, — kaj tiam vi vidos, ke ĉiuj viaj vortoj estas
simple senceremonia mensogado: vi ekvidos, ke en efektiveco lingvo arta fakte de longe jam ekzistas, ke homoj de
la plej diversaj nacioj jam longe kun la plej granda utilo por
si uzas ĝin, ke ili unu alian komprenas bonege kaj plej
precize, kiel skribe, tiel ankaŭ buŝe; ke homoj de ĉiuj nacioj
uzas ĝin ĉiuj tute egale; ĝia jam tre riĉa kaj diversaspeca
literaturo montros al vi tute okulvideble, ke ĉiuj nuancoj de
la homa penso kaj sento povas esti esprimitaj en ĝi en la
plej bona maniero … Anstataŭ blinde babiladi diversan teorian
sensensaĵon, iru kaj rigardu la faktojn, la longe jam ekzistantajn, de ĉiu facile kontroleblajn sendubajn kaj nemalkon-feseblajn faktojn, — kaj tiam por vi restos nenia dubo pri
tio, ke iaj motivoj, parolantaj kontraŭ la enkonduko de lingvo
arta en komunan uzadon, ekzistas absolute neniaj.
Ni revenu nun al tio, pri kio ni parolis en la komenco de
tiu ĉi ĉapitro, t. e. ni prezentu al ni, ke kolektiĝis kongreso
el reprezentantoj de ĉiuj plej gravaj regnoj, por elekti lingvon
internacian. Ni rigardu, kian lingvon ili povas elekti. Ne malfacile estos pruvi, ke ilian elekton ni povas antaŭvidi ne sole
kun tre granda kredebleco, sed eĉ kun plena certeco kaj
precizeco.
E1 ĉio, kion ni supre diris pri la grandegaj plibonaĵoj de
la lingvoj artaj en komparo kun la lingvoj naturaj, jam per si
mem sekvus, ke esti elektita povas nur lingvo arta. Ni supozu tamen por unu minuto, ke la tuta kongreso malfeliĉe
konsistos el la plej obstinaj rutinuloj kaj malamikoj de
ĉio nova kaj al ili venos en la kapon la ideo, pli bone elekti
ian en ĉiuj rilatoj maloportunan lingvon naturan, ol centoble
pli oportunan lingvon artan. Ni rigardu, kio tiam estos. Se
ili ekdeziros elekti ian lingvon vivantan de ia el la ekzistantaj
nacioj, tiam kiel grandega malhelpo tie ĉi aperos ne sole la
reciproka envio de la popoloj, sed ankaŭ la tute natura timo
298
Esenco kaj Estonteco. 1900. — N-ro 2
de ĉiu nacio jam simple pro sia ekzistado: ĉar estas afero
tute komprenebla, ke tiu popolo, kies lingvo estos elektita kiel
internacia, baldaŭ ricevos tian grandegan superforton super ĉiuj
aliaj popoloj, ke ĝi ilin simple dispremos kaj englutos. Sed
ni supozu, ke la delegatoj de la kongreso jam tute ne atentos
tion ĉi, aŭ ke ili, por eviti reciprokan envion kaj engluton,
elektos ian lingvon mortintan, ekzemple la latinan, — kio
do tiam estos? Estos tre simple tio, ke la decido de la kongreso restos simple malviva litero kaj fakte neniam atingos efektiviĝon. Ĉiu lingvo natura, kiel viva, tiel ankoraŭ
pli mortinta, estas tiel terure malfacila, ke la almenaŭ iom
fonda ellernado de ĝi estas ebla nur por personoj, kiuj posedas
grandan kvanton da libera tempo kaj grandajn monajn rinre-dojn. Ni havus sekve ne lingvon internacian en la vera senco
de tiu ĉi vorto, sed nur lingvon internacian por la pli altaj
klasoj de la societo. Ke la afero starus tiel kaj ne alie,
tion ĉi montras al ni ne sole la logiko, sed tion ĉi jam longe
okulvideble montris al ni la vivo mem: en efektiveco la
lingvo latina estas ja de longe jam elektita de ĉiuj registaroj
kiel internacia, kaj jam longe en la gimnazioj en ĉiuj landoj
laŭ ordono de la registaroj la junularo devigite dediĉas tutan
vicon da jaroj al la ellernado de tiu ĉi lingvo, — kaj tamen
ĉu ekzistas multe da homoj, kiuj libere posedas la lingvon
latinan? La decido de la kongreso sekve donus al ni nenion
novan, sed aperus nur kiel sencela kaj senfrukta ripeto de tiu
decido, kiu longe jam estas farita kaj eĉ efektivigita, sed sen
ia rezultato. En nia tempo nenia decido eĉ de plej aŭtoritata
kongreso iam povas jam doni al la lingvo latina tiun forton,
kiun ĝi havis en la mezaj centjaroj: tiam ne sole por ĝia internacieco, sed eĉ por ĝia absoluta reĝado unuanime staris ĉiuj
registaroj, la tuta societo, la tuta ĉiopova eklezio, kaj eĉ la vivo
mem, tiam ĝi prezentis la fundamenton de ĉia scienco kaj de
ĉia scio, tiam al ĝi estis dediĉata la pli granda parto de la
vivo, ĝi elpuŝis per si ĉiujn lingvojn patrajn, ĝi estis ellernata
kaj prilaborata devigite, jam simple pro tio, ke en siaj patraj
lingvoj la instruituloj simple ne havis la eblon esprimadi
sin, — kaj tamen malgraŭ ĉio la lingvo ne sole falis, sed eĉ
en sia plej bona tempo ĝi estis kaj povis esti nur apartenaĵo
de la elektitaj klasoj de la societo! Dume en okazo de
elekto de lingvo arta ĝin post kelke da monatoj povus bonege
posedi jam per unu fojo la tuta mondo, ĉiuj sferoj de la homa
societo, ne sole la inteligentaj kaj riĉaj, sed eĉ la plej malriĉaj kaj senkleraj vilaĝanoj.
Vi vidas sekve, ke la estonta kongreso tute ne povas
299
III. Traktaĵoj
elekti ian alian lingvon krom lingvo arta. Elekti ian lingvon
naturan, kiam ni havas la eblon elekti lingvon artan, kiu havas
antaŭ la lingvoj naturaj en ĉiuj rilatoj senduban kaj okul-videblan grandegan plibonecon, estas tia sama malsaĝaĵo, kiel
ekzemple sendi ion el Parizo Peterburgon per ĉevaloj, kiam
ni havas la eblon fari tion ĉi per fervojo. Nenia kongreso
povas fari tian elekton; sed se ni eĉ supozus, ke la kongreso
tiom malmulte pripensos kaj estos tiel blindigita per la rutinaj
kutimoj, ke ĝi tamen faros tian absurdan elekton, tiu ĉi elekto
per la forto de la cirkonstancoj tute egale restus malviva litero
kaj en la vivo la demando pri lingvo internacia fakte restos
nesolvita tiel longe, ĝis pli aŭ malpli frue kolektiĝos nova
kongreso kaj elektos lingvon artan.
Tiel ni petas vin noti al vi en la memoro tiun konkludon,
al kiu ni venis, nome: lingvo internacia de la venontaj
generacioj estos sole kaj nepre nur lingvo arta.
VI
Nun restas ankoraŭ solvi la demandon, kiahj nome arta
lingvo estos enkondukita en komunan uzadon. En la unua
minuto ŝajnas, ke respondi tiun ĉi demandon ekzistas nenia