simpla kaj severa logiko. Tial se oni diras al vi „la mondo
ne volas vian lingvon a , respondu kuraĝe: „ĉu la mondo volas
aŭ ne volas, ĝi pli aŭ malpli frue devos akcepti ĝin, ĉar alie
esti ne povas a . Kiam vi aŭdos „oni diras, ke aperis nova
lingvo, oni diras, ke tia aŭ alia instruita societo aŭ kongreso
deziras elekti tian aŭ alian lingvon aŭ krei novan lingvon a ,
respondu kuraĝe: „ĉiuj tiuj ĉi famoj aŭ entreprenoj estas fonditaj
sur la plej absoluta nekomprenado de la esenco kaj historio de
la ideo de lingvo internacia; tiaj provoj de la flanko ne sole de
privataj personoj, sed ankaŭ de tutaj societoj ripetiĝis jam
multajn fojojn kaj ĉiufoje finiĝadis kaj devis finiĝadi per la plej
plena fiasko; lingvo internacia povas esti nur Esperanto, ĉar laŭ
la leĝoj de la logiko kaj laŭ la esenco de la afero alie esti
neniel povas. a
Se oni diras al vi: „tiu aŭ alia esperantisto aŭ societo
esperantista en tro granda sed ne prudenta fervoro faris ian
falsan paŝon kaj ridindigis aŭ diskreditigis per tio ĉi vian tutan
aferon a , tiam respondu: „La afero Esperanto dependas de nenia
* Oni memoru, ke tiu ĉi artikolo estas skribita en tiu tempo, kiam
la afero de Esperanto staris ankoraŭ tre malforte. (Noto de Zamenhof
en la „Fundamenta Krestomatio“.)
311
III. Traktaĵoj
persono nek societo, kaj nenia homo per siaj privataj falsaj
paŝoj povas havi ian influon sur ĝian sorton; eĉ la aŭtoro de
Esperanto mem estas nun por Esperanto absolute seninflua,
ĉar Esperanto jam longe fariĝis afero pure publika.”
La dua, kio sekvas el ĉio, kion ni supre diris, estas la sekvanta: Se la elekto de lingvo internacia dependus de ia kongreso de reprezentantoj de diversaj regnoj, ni longe, tre longe
kredeble devus tion ĉi atendi kaj neniu el ni ion povus fari
por tio ĉi. Sed se, kiel ni vidis supre, oni jam nun povas
kun plena certeco kaj precizeco antaŭvidi, al kia nome lingvo
la sorto difinis fariĝi iam internacia, tiam la afero ŝanĝiĝas.
Ni ne bezonas jam nun atendi kongresojn: la celo estas tute
klara kaj ĉiu povas sin tiri al ĝi. Ne bezonante rigardadi,
kion diras aŭ faras aliaj, ĉiu povas alporti sian ŝtonon por la
kreskanta konstruo. Nenia ŝtono perdiĝos. Nenia laboranto
tie ĉi dependas de la alia, ĉiu povas agadi aparte, en sia sfero,
laŭ siaj fortoj, kaj ju pli da laborantoj estos, tiom pli rapide
estos finita la granda konstruo. Precipe ni turnas nin al diversaj sciencaj societoj kaj kongresoj. Ne rigardante, kion faras
aliaj, ne atendante, ke aliaj prenu sur sin la iniciativon, ĉiu
societo aŭ kongreso aparte decidu ion tian, kio alproksimigus
la grandan komunehoman celon almenaŭ je unu paŝo.
*
1901—1914
Hilelismo-Homaranismo
Antaŭrimarkigo al la sekvantaj n-roj 3—11
Por la sekvantaj n-roj 3—11 (el la tempo de 1901 — 1914)
mi devas diri kelkajn enkondukajn vortojn . Ĉi tiuj numeroj
ampleksas la materialon, kiu rilatas la „homaranismon“ de
Zamenhof . La tre ideala homaranisma ideo okupis lin
dum lia tuta vivo y kaj — kiel ŝajnas al mi — por li estis
ankoraŭ pli grava, ol la tuta ideo de internacia lingvo, kiu
evidente servis al li nur kiel vojo al la ideala celo, kiun li
esprimas per la preskaŭ sinonimaj vortoj „hilelismo“ kaj „homaranismo “. Pro diversaj kaŭzoj li komence timis, publikigi
siajn ideojn sub sia nomo: 1. pro la politika situacio en la
tiama Rusujo, 2 . pro tio, ke li antaŭvidis atakojn kaj kritikojn
eĉ de la plej fidelaj adeptoj de lia lingva ideo, 3. ĉar li ne
volis, ke oni intermiksu la du por li samcelajn, sed principe diversajn ideojn .
312
Hilelismo-Homaranismo. 1901—1914
La n-ro 9 („hispana“ hroŝuro) pri „homaranismo“ 1913 ja
aperis sub la nomo de Zamenhof, sed ne povas esti dubo pri
tio, ke ankaŭ ĉio, kion ampleksas la n-roj 3—8 de la jaro 1906
en ĉi tiu parto III, estas verkita de Zamenhof mem, kvankam
la n-roj 3, 4, 6, 7, 8 aperis anonime aŭ pseŭdonime. La n-ro 6
estas letero privata ; do, li en ĝi povis nomi sin kiel aŭtoron.
Pro la principo, kiun mi jam aludis en mia antaŭparolo (‘paĝ. 7)
mi envicigis la tutan materialon, kvankam ĝi enhavas ankaŭ
leterojn, en ĉi tiun parton III.
N.B. Mi atentigas pri tio, ke (laŭ mia noto al n-ro 5) n-ro 3 en
manuskripto estis preta minimume jam 1901!
Estis necese represigi ankaŭ la tutan numeron 9, ĉar la
enhavo kelkfoje esence diferenciĝas de la enhavo de la unua
msa broŝuro (n-ro 6) pri homaranismo 1 .
Mi rekomendas al ĉiuj, kiuj volas studadi la tutan de -
mandon pri „hilelismo“-„homaranismo“ pli detale, ke ili tre
atente legu ankaŭ la leterojn, kiuj troviĝas en parto V sub la
n-roj 289 — 296, 334, 367 — 368, el kiuj evidentiĝas i.a. ankaŭ
la Zamenhofeco de la sekvantaj n-roj 3, 4, 6, 7, 8 en ĉi tiu
parto III.
Cetere en ĉi tiu kolekto ne estas sujiĉa spaco, por detale
priparoli la homaranisman ideon de Zamenhof. Gi bezonas
specialan esploron, kaj mi antaŭvidas, ke ĝi precipe vekos la
specialan intereson de la tuta samideanaro , ne nur de la hebreaj esperantistoj.
Ke mi povis publikigi la tre gravajn n-rojn 3 — 8, tion mi
ankaŭ dankas al s-ro N. Nekrasov, kiu en la biblioteko en
Moskvo kopiis por mia. kolekto la tre gravajn, maloftajn, el
la biblioteko neforsendeblajn kaj ne plu aĉeteblajn broŝuretojn
kaj artikolojn, tiamaniere (same kiel por la parto V) bonege
kompletigante mian kolekton.
* #
*
N-ro 3. Dogmoj de Hilelismo 2
„Ruslanda Esperantisto i( II. 1906, n-ro 1 (Januaro).
Samtempe ili aperis depresitaj kiel aparta broŝureto.
La senĉesa reciproka batalado de la diversaj gentoj kaj
religioj en la vasta Rusuja regno, la kriantaj maljustaĵoj kaj
1 Mi proponas por n-ro 6 la nomon „rusa broŝuro (i kaj por n-ro 9
„hispana broŝuro (i . 2 La redakcio de „Ruslanda Esperantisto i( estis
ricevinta ĉi tiun artikolon enformo de letero de la „unua rondeto hilelista (i .
313
III. Traktaĵoj
perfortaĵoj, kiuj ĉiutage kaj sur ĉiu paŝo estas farataj de la
plimulto de loĝantaro kontraŭ la malplimulto, malgraŭ ke tiu ĉi
lasta havas tian saman moralan rajton pri sia natura patrujo,
kiel la unua, la englutema celado de unuj popoloj kontraŭ aliaj,
en ĉiuj anguloj de ilia komuna patrujo, — ĉio tio ĉi jam longe
devigis multajn serĉi ian neŭtralan fundamenton, sur kiu homoj
de malsamaj gentoj kaj religioj — almenaŭ ĉiuj filoj de sama
patrujo — povus komunikiĝadi inter si pace kaj frate, sen reciprokaj kolizioj, malamo kaj maljusteco. Tiun ĉi neŭtralan fundamenton prezentas la malsupre donitaj dogmoj de la „hilelismo a .
La principa ideo de la hilelismo naskiĝis antaŭ dek jaroj,
sed ĝi havis iom alian karakteron kaj estis destinita tiam speciale por unu homa grupo, por reguligi la rilatojn de tiu ĉi
grupo al la ĉirkaŭanta mondo: nur poste ĝi akceptis karakteron
absolutan, sendependan de ĉiuj gentaj kaj religiaj apartecoj,
kiel sole justa reguligo de la reciprokaj rilatoj inter ĉiuj gentoj kaj religioj. Tamen longan tempon la iniciatoroj de tiu
ideo ne kuraĝis precize formuli siajn dogmojn, timante, ke
tio, kio teorie ŝajnis bona, en la praktiko eble montriĝos neplenumebla.
Sed en la fino de la pasinta somero okazis io, kio neniigis
ĉiujn dubojn. En Aŭgusto 1905 en la franca urbo Boulogne-sur-Mer havis lokon la unua tutmonda kongreso de esperantistoj, kies sukceso superis ĉiujn atendojn. Pli ol mil homoj,