ne sole ne estas malamikoj de la religiaj moroj, sed kontraŭe,
varmege ilin rekomendas (kompreneble, ili deziras perfektigi
la morojn kaj purigi ilin de ĉio mensoga kaj hipokrita), ili
trovas la ekzistadon de moroj tre grava kaj ili diras en siaj
dogmoj, ke la religiaj moroj havas la celon enporti en la vivon
difmitan programon kaj spiritan varmon; sed en la rusa teksto
de la dogmoj per eraro anstataŭ la vorto „tjeplotu rt (= varmon)
estis presita „tjemnotu rt (= mallumon). Kia domaĝo, ke s-ro D.
legis nur la rusan tekston kaj, rimarkante laŭ la senco, ke tie
estas tre videble ia preseraro, ne enrigardis en la apude star-antan tekston esperantan!
2) A1 s-ro D. ŝajnis, ke la homaranoj metas Hillelon pli
alta ol Jesuon Kriston. Ĉar s-ro D. estas ne sole sincera
kaj profunde konvinkita kristano, sed ankaŭ katolika pastro kaj
profesoro de eklezia akademio, mi tute ne miras, ke tiu ĉi
supozata intenco de la homaranoj faris sur lin malbonan impreson. Sed … ankaŭ tie ĉi estas ja simpla eraro, kiu certe
neniam povus veni en la kapon de s-ro D., se li legus la
dogmojn pli atente. La homaranoj ne havas eĉ la plej mal-1 Pri la tre strangaj preseraroj en la rusa teksto vidu ankaŭ V . 290.
329
III. Traktaĵoj
grandan intencon, komparadi reciproke la valoron de diversaj
religioj kaj de iliaj fondintoj; la ideo detronigi Jesuon Kriston
por la kristanoj aŭ Mozeon por la hebreoj aŭ Mahometon por
la mohametanoj k.t.p. kaj surtronigi anstataŭ ili Hillelon neniam
eĉ por unu minuto venis en la kapon de iu homarano. Sian
ĉefan religian principon la homaranoj nomis „hilelismo“ ne
por honori pli Hillelon ol Kriston aŭ Mozeon, sed nur tial,
ke la principo, kiu donis al la homaranoj la eblon krei ponton
inter ĉiuj religioj, estis esprimita (kvankam sen ia speciala
propaganda intenco) ĝuste de Hillel. Se okaze tiu principo
estus esprimita ne de Hillel, sed de ia tute sensignifa kaj
senvalora persono, ni devus nomi tiun principon per la nomo
de tiu persono, kaj tio ĉi tute ne signifus, ke ni metas tiun
personon pli alten ol ĉiujn grandajn instruistojn de la homaro.
Se ni devas fari tiun honoron al ĉiu eĉ plej senvalora homo,
se li okaze estus aŭtoro de la principo, tiom pli ni ja ne povas
rifuzi tiun ĉi tute naturan honoron al Hillel, pri kiu s-ro D.
kiel pastro instruita scias ja tre bone, ke li estis unu el la
plej piaj kaj plej estimindaj religiaj saĝuloj.
Se la homaranoj volus krei ian novan religion, ili sendube
turnus sin ne al Hillel, sed al la diversaj fondintoj de religioj;
sed la homaranoj ne havas eĉ la plej malgrandan intencon,
krei ian novan religion, ili volus nur fari ponton, kiu povus
pace ligi inter si ĉiujn religiojn ekzistantajn kaj poste iom-post-iom kunfandi ilin reciproke. Ke Kristo revis pri frateco de
la homaro, neniu el ni dubas; sed pri tio sama revis ankaŭ
la fondintoj de aliaj religioj. Se Kristo kaj la aliaj grandaj
instruistoj de la homaro nun vivus kune, ili certe facile interkonsentus inter si, ili certe la „efektivajn postulojn de Dio“
metus pli alten ol ĉiujn diferencajn formaĵojn, kaj ni havus
nun ne multajn religiojn, sed unu ĉiuhoman religion. Sed la
fondintoj ja nun ne vivas, restis nur la „religioj“, kiuj portas
iliajn nomojn; kvankam ĉiuj ekzistantaj religioj parolas pri
kunfandiĝo de la homaro, ne sole neniu el ili donis ian rimedon,
por tion ĉi atingi, sed kontraŭe, ĉiu el ili rekte malhelpas
tiun ĉi kunfandiĝon: ĉiu el la religioj ja diras, ke ĝi estas
donita tuta de Dio, sekve tute konsekvence ĉiu religio devas
rigardi ĉiujn alireligiulojn kiel pekantojn kontraŭ la ordonoj
de Dio, kaj la akcepton de iaj aliaj religiaj formoj krom ĝiaj
ĝi devas rigardi kiel krimon kontraŭ Dio. Kiamaniere do fariĝos la kunfandiĝo de la homaro? S-ro D. respondos kredeble:
„ĉiuj homoj akceptu la religion katolikan, kaj tiam la homaro
kunfandiĝos“ … Sed tiel same diras ja pri sia religio ankaŭ
la kredantoj de ĉiuj aliaj religioj. Kiel do agi?
330
Homaranismo. 1906. — N-ro 7
La homaranoj havas nenian intencon esploradi la komparan
valoron de ĉiuj religioj, ĉar tio ĉi estus afero tute sencela.
Kiel ajn alte tiu aŭ alia religio starus, la mondo neniam akceptos ĝin memvole (kaj por propagando per glavo aŭ per
reĝaj ordonoj pasis jam la tempo), ĉar ĉe kredantoj tion ĉi
malpermesas la blinda kredo kaj ĉe nekredantoj tion ĉi malpermesas genta aŭ partia ambicio. Por ke ĉiu homo povu
rigardi homon de alia religio ne kiel „malamikon de Dio“, kaj
por ke la homaro povu iam kunfandiĝi, ekzistas nur unu rimedo, nome la sekvanta: ke la homoj, ne rompante sian gentan
religion kaj ne disputante pri la kompara valoro de la religioj,
akceptu la sekvantan dogmon, kiun ĉiu pensanta homo povas
akcepti kun pura konscienco: „ordono de Dio mem estas
nur tio, kio estas enskribita en la koro de ĉiu homo
kaj kio tial estas komuna al ĉiuj religioj, — ĉio alia
en la religioj estas nur ordonoj de homoj; sekve sen
peko kontraŭ Dio ĉiuj religiaj eksteraĵoj povas esti
malsamaj ĉe diversaj gentoj kaj povas ŝanĝiĝi kaj kunfandiĝi perreciproka interkonsento delahomoj”. Kiam
tiu ĉi dogmo estos akceptita, tiam la eternaj religiaj muroj
inter la homoj falos kaj la kunfandiĝo de la homaro fariĝos
afero plenumebla.
Sed la diritan dogmon, kiu prezentus la tutan religian fundamenton, la tutan religian esencon de la homaranismo, ni trovas
en formo. konforme esprimita nek ĉe Kristo, nek ĉe Mozeo,
nek ĉe iu alia, — ni trovas ĝin nur ĉe Hillel. Jen kial nia
ideo ricevis la nomon „hilelismo“.
(Hillel diris al unu idolano: „La tuta esenco de nia religio
estas la leĝo: »agu kun aliaj, kiel vi volas, ke oni agu kun
vi«; ĉio alia estas nur komentarioj “.)
Mi parolis tiel multe pri Hillel nur, por montri, ke la homaranoj estis tute pravaj, kiam ili sian ideon komence nomis
„hilelismo“, sed en efektiveco la tuta argumentado estas superflua, ĉar grava estas ja ne la nomo, sed la esenco de la afero,
kaj cetere nun, por tuŝi nenies gentan aŭ eklezian ambicion,
la homaranoj jam mem, kiel oni scias, forigis la nomon „hilelismo“ kaj anstataŭigis ĝin per la absolute sengenta, seneklezia
kaj senpersona nomo „homaranismo“.
3) S-ro D. diras, ke nia ideo ne estas nova! Se li iam
ekscios la historion de la ideo homaranisma, li kun miro ekscios, ke en la daŭro de tre multaj jaroj la iniciatoroj devis
malfacile bataladi kun si mem, konstante serĉadi, esploradi kaj
sanĝadi, antaŭ ol tra la multegaj kaj plej diversaj komplikitaj
dogmoj, kiujn instruas la mondo kaj niaj kutimoj, ili venis al
331
III. Traktaĵoj
tiuj dogmoj, kiujn instruas la absoluta justeco kaj logiko kaj
kiuj aperas nun al s-ro D. tiel malnovaj kaj ĉiukonataj! …
Sed tiu ĉi historio ja neniun povas interesi, kaj tial mi diras
sole: jes, ni scias, ke nia ideo ne estas nova; sed ĝuste tio
ĉi estas ja nia forto; ĝuste tiu fakto, ke pri nia ideo ĉiam
revis kaj revas la plej bonaj homoj en ĉiuj tempoj kaj en ĉiuj
lokoj de la tero, tio ĉi ja devas montri la plej konvinke, ke
nia ideo ne estas arbitre elpensita de iaj apartaj utopiistoj, ke
ĝi estas perfekte bona, absolute necesa, ke la celado al ĝi
estas la devo de ĉiu homo. Vi diras, ke pri tiu ĉi ideo jam
antaŭ ni paroladis ĉiam la veraj religiuloj, la humanistoj, la
framasonoj k.t.p… Jes, sed la diferenco inter ili kaj ni estas