kiel oficialan, firme interkonsentitan kaj plene garantiitan decidon de ĉiuj eŭropaj regnoj la sekvantan elemente naturan,
sed ĝis nun bedaŭrinde ne observatan principon:
Ĉiu lando morale kaj materiale plene egalrajte
apartenas al ĉiuj siaj filoj.
Tio estas, ke en sia privata vivo ĉiu civitano en ĉiu regno
havas plenan rajton paroli tiun lin gvon aŭ dialekton, kiun li
volas, kaj konfesi tiun religion, kiun li volas; ke, se en la
institucioj publikaj estas uzata unu sola regna aŭ loka lingvo,
tio estas nur poroportuneca cedo de la malplimulto al la plimulto, sed ne humiliga tributo de gentoj mastrataj al gento
mastranta. Ĉar la gentaj nomoj, kiujn portos ankoraŭ multaj
regnoj kaj provincoj, estas la ĉefa kaŭzo, pro kiu la loĝantoj
de unu supozata deveno rigardas sin kiel mastrojn super la
loĝantoj de alia supozata deveno, tial ĉiu regno kaj ĉiu provinco devas porti ne la nomon de ia gento, sed nur nomon
neŭtrale-geografian.
Plej bone estus, se anstataŭ diversaj grandaj kaj malgrandaj
eŭropaj regnoj ni havus iam proporcie kaj geografie aranĝitajn
„Unuigitajn Ŝtatojn de Eŭropo u . Sed se nun estas ankoraŭ
tro frue, por paroli pri tio, oni devas almenaŭ per oficiala
kaj interkonsentita akcepto de la supre dirita principo forigi
tiun grandegan malbonon, tiun senfinan fonton de konstantaj
bataloj, kiun prezentas la identigado de lando kun gento.
Kiam la supre dirita principo estos oficiale fiksita per
garantiita decido de ĉiuj eŭropaj regnoj, tiam malaperos la
ĉefa kaŭzo de militoj kaj de konstanta reciproka timado kaj
senfina armiĝado, ĉar tiam oni jam neniam kaj nenie povos
diri, ke „la patrujo estas en danĝero w . ^Oni spiaŝ ja tre bone,
ke la vortoj „patrujo en danĝero <£ ne signifas, ke iu volas
deŝiri parton de nia patrujo kaj jeti ĝin en la maron, aŭ ke
iu volas rabi por si la havon de ĝiaj.loĝantoj, sed plej ordinare
tiuj vortoj signifas simple: „Min.aoas danĝero, ke sur ia terpeco, kie ĝis nun mia gent^estis mastro kaj aliaj homoj
23 *
355
III. Traktaĵoj
estis nur pli aŭ malpli tplerataj, morgaŭ eble alia gento fariĝos
mastro kaj mia genter^estos nur tolerata.”
Kiam en la tuta Eŭropo regos politika justeco absoluta,
t. e. natura, ĉie kaj por ĉiuj egala, kiam en ĉiu lando ĉiuj
loĝantoj estos morale kaj materiale plene egalrajtaj, kiam la
landoj ne portos plu gentajn nomojn, kiam la regna lingvo ne
havos plu karakteron genteŝovinisman kaj humiligan kaj ne
ekzistos plu gentoj-mastroj kaj gentoj-servantoj — tiam ne
ekzistos plu kaŭzo por intergentaj militoj; tiam ĉiu homo povos
sidi tute trankvile en sia natura, sole vera kaj sincere amata
patrujo, li ne bezonos plu timi, ke iu povas „forpreni“ ĝin
de li, kaj li ne bezonos revi pri forpreno de la patrujo de
aliaj homoj.
Mi scias tre bone, ke la malamo inter la gentoj ne malaperos subite, en unu tago, kian ajn aranĝon la diplomatoj
farus. Sed por tio poste laboros jam personoj privataj, per
predikado, edukado, alkutimigado ktp.; de vi, diplomatoj, ni
atendas nur, ke vi donu al ni la eblon tion fari. Reciproka
malamo inter la diversaj gentoj de la homaro ne estas io
natura, kiel ne estus natura ia reciproka malamo inter la diversaj familioj de unu gento: la malamon kaŭzas nur — krom
la facile forigebla reciproka nekomprenado kaj nekonado —
la ekzistado de gentoj premantaj kaj gentoj premataj, la blinda
egoismo, fiereco kaj kalumniemeco de la unuaj, la natura re-agemeco de la lastaj. Estas facile interfratigi homojn liberajn
kaj egalrajtajn, sed estas nefareble interfratigi homojn, el kiuj
unuj rigardas sin kiel rajtajn mastrojn super la aliaj.
Se vi eĉ farus nenion alian, se vi nur forigus la gentajn
nomojn de la landoj (afero tre facile farebla), vi jam farus
per tioj agon eksterordinare gravan, vi kreus novan eron en
la historio de Eŭropo. Ĉar en lando kun neŭtrala nomo la
tuta natura plena egalrajteco de ĉiuj ĝiaj loĝantoj pli aŭ malpli frue nepre estos atingita, sed en lando kun nomo genta
la egalrajteco neniam estos plena kaj daŭra, ĉar la malfeliĉa
nomo ne sole kvazaŭ pravigos la plej malnoblajn intergentajn
maljustajojn en la diversgentaj landoj de la orienta Eŭropo,
sed eĉ en landoj pli civilizitaj ĝi ĉiam konfuzos la kapojn eĉ
de la plej honestaj civitanoj, subtenante en ili ĉiam la opinion
kaj senton, ke la lando apartenas nur al tiu gento, kies nomon
ĝi portas, kaj ĉiuj aliaj gentoj estas en ĝi nur fremduloj. Eĉ
ĉe la plej bona volo la civitanoj de tiu lando ne povas alkutimiĝi al la ideo, ke ili ĉiuj prezentas unu nacion, ĉar por
tia nacio simple ne ekzistas vorto, kaj, demandinte pri tio,
al kiu popolo li apartenas, la loĝanto de tia lando pro manko
356
Post la Granda Milito. 1915.
N-ro 13
de tiu vorto estas devigata nomi ian genton; kaj ĉi tiu
devigata konstanta alkalkulado sin al ia speciala gento anstataŭ
al la komuna nacio de la lando forte subtenas la gentan ŝovinismon kaj malpacon inter la samlandanoj.
Resumante ĉion, kion mi diris, mi ripetas:
Kiam post la fino de la milito kunvenos la diplomatoj, ili
povos fari ŝanĝojn en la karto de Eŭropo; sed tio ne devas
esti ilia ĉefa laboro. Ilia ĉefa laboro devas esti: starigi en
la nomo kaj sub la garantio de siaj registaroj pli-malpli la
sekvantajn leĝojn:
l e ) Ĉiu regno apartenas morale kaj materiale al ĉiuj siaj
naturaj kaj naturigitaj loĝantoj, kian ajn lingvon, religion aŭ
supozatan devenon ili havas; neniu gento en la regno devas
havi pli grandajn aŭ pli malgrandajn rajtojn aŭ devojn ol la
aliaj gentoj.
2 e ) Ĉiu regnano havas plenan rajton uzi tiun lingvon aŭ
dialekton, kiun li volas, kaj konfesi tiun religion, kiun li volas.
Nur en la institucioj publikaj, kiuj ne esta’s”3Htinitaj speciale
por unu gento, devas esti uzata tiu lingvo, kiu per komuna
interkonsento de la regnanoj estas akceptita kiel lingvo regna.
En tiuj publikaj institucioj, kiuj havas karakteron speciale lokan,
anstataŭ la regna lingvo povas esti uzata alia lingvo, se ne
malpli ol jo urbanoj donis por ĝi sian konsenton. Sed
la lingvo regna aŭ urba devas esti rigardata ne kiel humiliga
tributo, kiun ŝuldas gentoj mastrataj al gento mastranta, sed
nur kiel propravola poroportuneca cedo de la malplimulto al
la plimulto.
3 e ) Pro ĉiuj maljustaĵoj, farataj en ia regno, la registaro
de tiu regno estas responda antaŭ Konstanta Tut-Eŭropa Tri-bunalo, starigita per interkonsento de ĉiuj eŭropaj regnoj.
4 e ) Ĉiu regno kaj ĉiu provinco devas porti ne la no mon
de ia gento, sed nur nomon neŭtrale-geografian, akceptitan
per komuna interkonsento de ĉiuj regnoj.
Sinjoroj diplomatoj! Post la terura eksterma milito, kiu
starigis la homaron pli malalten ol la plej sovaĝaj bestoj,
Eŭropo atendas de vi pacon. ĉi atendas ne kelktempan inter-paciĝon, sed pacon konstantan, kiu sola konvenas al civilizita
homa raso. Sed memoru, memoru, memoru, ke la sola rimedo,
por atingi tian pacon, estas: forigi unu fojon por ĉiam la ĉefan
kaŭzon de la militoj, la barbaran restaĵon el la plej antikva
antaŭcivilizacia tempo, la regadon de unuj gentoj super
aliaj gentoj.
357
III. Lastaj vortoj. 1917. — N-ro 14
1917
N-ro 14. (Vortoj de lasta konfeso 1 )
En la jam (sub n-ro 12) citita libro de E. Privat, paĝ. 198 — 200