Parolado super la Tombo de Karlo Bourlet, 1913
Wŭster: Bourl
„La Revuo“ VIII. 1913/14, paĝ. 4—5.
En la germana banloko, kie mi estis, atingis min tute subite
la doloriga sciigo pri la morto de tiu, pri kiu ni nun ĉiuj
funebras. Ĝi trafis min tute neatendite kiel frapo de tondro.
Mi rapidis veni ĉi tien, por doni al la kara foririnto mian
lastan, tre malĝojan saluton. Mi tute ne havis la tempon, por
ke mi povu prezenti al vi ĝustan bildon pri la tuta historio
de agado kaj pri ĉiuj meritoj de tiu, kiun ni perdis; tial pardonu, ke mi parolas nur mallonge, ke mi ne prezentos al vi
historion, sed nur esprimos iom miajn sentojn. La historion
sendube skribos pli aŭ malpli frue aliaj personoj, kaj ili certe
povos rakonti tre multe.
412
Bern 1913. Super la Tombo de K. Bourlet. — N-roj 15—17
La foririnto estis scienculo, li estis socia aganto kaj tiel
plu, sed de ĉi tiuj flankoj mi persone ne konis lin multe, mi
konis lin nur kiel esperantiston, tamen tuj de la unua momento,
kiam mi ekkonis lin kiel esperantiston, li ĉiam staris antaŭ
miaj okuloj kiel homo tiel grava kaj tiel meritplena, ke ĉiufoje,
kiam mi pensis pri la sorto de Esperanto, pri ĝia progresado,
pri ĝia batalado, pri ĝiaj esperoj por la estonteco, ĉiam sur
la unua plano staris antaŭ mi la bildo de Bourlet.
Oni multe laboris por Esperanto ankaŭ antaŭ Bourlet, sed
de la momento, kiam li aliĝis al nia anaro, en nian aferon
enverŝiĝis ia nova energio. Tuj post sia apero li komencis
propagandon viglan, kiu ĝis tiam ne estis multe konata en
Esperantujo. Li altiris al nia afero gravan firmon, kiu al la
tiam ankoraŭ malforta Esperanto donis potencan apogon kaj
fortan puŝon antaŭen. Li komencis serion da publikaj paroladoj, sed tiuj paroladoj ne estis sole teoriaj, ĉiu parolado sekvigis fondadon de grupo esperantista. En Parizo li fondis grupon,
kiu per sia bonega organizo kaj vigla laborado baldaŭ fariĝis
imitinda modelo por ĉiuj aliaj grupoj esperantistaj en la mondo.
A1 lia senlaca iniciatado, instigado kaj helpado ni ŝuldas grandan
riĉiĝon de nia literaturo kaj aperon de plej gravaj verkoj pri
kaj en nia lingvo, al lia iniciato kaj energia laborado ni ŝuldas
la fondiĝon de gravaj institucioj, kiel ekzemple la Internacia
Scienca Asocio kaj aliaj. Li laboris ne sole en sia lando kaj
en sia urbo: por multaj lokoj, kie oni bezonis helpon, aŭ kie
aperis ia danĝero por nia afero, Bourlet, la energia helpanto
de nia kara generalo Sebert, ĉiam estis preta kun sia laboro
kaj helpo. Sed unu el la plej gravaj roloj de Bourlet estis
ĉe niaj kongresoj. Ĉiuj aranĝintoj de kongresoj de Esperanto
scias tre bone, kiom multe Bourlet laboris por ĉiu kongreso,
antaŭ ĝi, dum ĝi kaj post ĝi. En la jaro 1914 Bourlet estis
aperonta antaŭ ni kiel rekta kaj senpera organizanto de la
kongreso en lia propra urbo, de la kongreso en Parizo; jam
antaŭ pli ol unu jaro li komencis plej energian preparadon
de tiu kongreso, la kongreso promesis esti grandioza, la tuta
mondo esperantista, konante tre bone la organizajn kapablojn
de Bourlet kaj lian eksterordinaran energion, atendis tre
multe de tiu kongreso kaj prepariĝadis veni en tre granda
nombro. Sed ho ve, la senkompata morto diris sian kruelan
vorton.
Mi ne volas plu paroli. Ne ĉiuj esperantistoj scias, kiom
multe nia afero ŝuldas al nia kara foririnto. Venos la tempo,
kiam ĉiuj esperantistoj ekkomprenos, kiel gravega estis la laborado de Bourlet, kaj tiam, ho ve, tro malfrue ili rekompencos
413
III. Parolado super la Tombo de K. Bourlet. — N-ro 17
al lia ombro tiun sendankecon, kiun li de kelkaj flankoj suferis,
dum li vivis.
A1 la nekonsolebla edzino kaj al ŝiaj gefiloj mi povas certigi,
ke en la mondo de la esperantistoj la memoro pri la kara
foririnto neniam mortos.
Vi, ombro de nia kara amiko kaj kunbatalanto, akceptu
mian funebran saluton kaj per mi la saluton de tiu afero, por
kiu vi tiel multe kaj sindone laboris.
414
V. LETEROJ
Multaj gravaj leteroj jam aperis presitaj. Ilin enhavas la
subparto A de la leteroj en ĉi tiu kolekto. Sajnas al mi, ke mi
povis kontroli preskaŭ la tutan ĝis nun presitan materialon,
dissemitan en la plej diversaj eŭropaj E.-gazetoj, escepte la
orienteŭropajn gazetojn. Mi ne sukcesis havigi al mi la unuan
bulgaran gazeton kaj la kompletajn rusajn kaj polajn jar -
kolektojn; sed verŝajne tie la rikolto ne estos tia, ke ĝi esence
kompletigos la materialon.
La subparto B de la leteroj konsistas el ĝis nun ne presitaj,
minimume ne presitaj antaŭ la fordono de mia manuskripto
al la eldonejo 1 .
La liston de la personoj, kiuj afable sendis al mi Zamenhof -
aĵojn — aŭ en originalo aŭ en kopio — mi donis en la antaŭ -
parolo al mia kolekto.
La leteroj kolektitaj de mi certe estas nur malgranda parto
de la tuta Zamenhofa korespondado, ĉar Zamenhof ja komence
skribis preskaŭ al ĉiuj novaj adeptoj, informante ilin pri la
plej diversaj aferoj. Sed eĉ ne estas necese, aperigi ĉiujn
leterojn, kiujn mi ricevis, ĉar parte ili — kompreneble! — estas
tre stereotipaj. Ili rilatas enregistron de novaj esperantistoj
en la „Adresaron‘\ kvitancojn pri ricevita mono por broŝuroj
kaj libroj, sciigojn pri novaj esperantaĵoj, dankon pro alsenditaj
gazetoj , libroj kaj salutoj, personajn kaj familiajn gratulojn,
bondezirojn, kondolencojn. Oni hodiaŭ nur povas miri, miregi,
pri la vere giganta laboro, kiun Zamenhof faris, regule praktik -
ante kiel kuracisto kaj samtempe science laborante por siaj
ideo kaj lingvo. Tre bone — kvankam ne menciante ĉian laboron
— karakterizis la situacion samideano Merchant en sia libro
„Joseph Rhodes kaj la Fruaj Tagoj de Esperanto en Anglujo“,
dirante paĝ. 17: „Nur imagu ke tiu mirinda viro, kiu estis
doninta al la mondo unu el la plej netakseblaj benoj, kiujn
la homaro iam ricevis de homo, kiu plene konsciis la valoron
1 Pri du esceptoj vidu la notojn al V. 126 kaj 131; ke ili aperis
jam 1922 en „La nova Epoko“, Moslcvo (kajero II), tion mi aŭdis nur
en la lasta minuto. Ankaŭ se mi estus sciinta tion jam pli frue, mi ne
estus disiginta ilin el ilia konekso.
415
V. A. Jam presitaj leteroj
de tiu donaco — devis dediĉi tempon kaj laboron al la subula
tasko enskribi, unu post alia, la nomojn de tiuj, kiuj dejnis
,esploreti lian malgrandan verkaĵonkaj decidis registri sin
inter liaj subtenantoj“.
Por montri la tipan ĉiutagan korespondadon pri negocaj
aferoj minimume kun unu persono, mi aperigis ĉiujn leterojn
ktp. al prelato Dombrovski, cetere ankaŭ ĉiujn al prof . Th. Cart
kaj s-ino Marie Hankel. Laŭ la deziro de nia altŝatata prezid -
anto de la Akademio (al kiu, kiel al unu el la plej fidelaj
amikoj, Zamenhof skribis ĉiam tre malkaŝe), mi tamen ne
presigis tiujn leterojn el lia kolekto, kiuj akre kritikas personojn
ankoraŭ nun vivantajn, aŭ mi donis ilin nur en fragmentoj.
#
A. JAM PRESITAJ LETEROJ
Bedaŭrinde ne ĉie estis eble, precize datumi la leterojn de
ĉi tiu parto, ĉar la redaktantoj de la gazetoj kelkfoje ne pres -
igis la daton de la leteroj ricevitaj de Zamenhof. Sed estas
ne malfacile, konstati minimume la jaron, kelkfoje ankaŭ la
monaton, aŭ laŭ la enliavo mem aŭ laŭ la tempo, en kiu
aperis la koncerna gazetnumero.
La surskriboj de la leteroj kompreneble ne estas de Zamenhof