ĉi „skaja“ ekinteresis min kaj montris al mi, ke la sufiksoj donas la
eblon el unu vorto fari aliajn vortojn, kiujn oni ne devas aparte ellernadi. Tiu ĉi penso ekposedis min tute, kaj mi subite eksentis la teron
sub la piedoj. Sur la terurajn grandegulajn vortarojn falis radio de
lumo, kaj ili komencis rapide malgrandiĝi antau miaj okuloj.
„La problemo estas solvita!“—diris mi tiam. Mi kaptis la ideon
pri sufiksoj kaj komencis multe labori en tiu ĉi direkto. Mi komprenis,
kian grandan signifon povas havi por la lingvo konscie kreata la plena
uzado de tiu forto, kiu en lingvoj naturaj efikis nur parte, blinde,
neregule kaj neplene. Mi komencis kompari vortojn, serĉi inter ili
konstantajn, difinitajn rilatojn kaj ĉiutage mi forĵetadis el la vortaro
novan grandegan serion da vortoj, anstatauigante tiun ĉi grandegon
per unu sufikso, kiu signifas certan rilaton. Mi rimarkis tiam, ke tre
granda amaso da vortoj pure radikaj (ekz. „patrino“, „mallarĝa“,
„tranĉilo“ k.t.p.) povas esti facile transformitaj en vortojn formitajn
kaj malaperi el la vortaro. La meĥaniko de la lingvo estis antau mi
kvazau sur la manplato, kaj mi nun komencis jam labori regule, kun
amo kaj espero. Baldau post tio mi jam havis skribitan la tutan
gramatikon kaj malgrandan vortaron.
Tie ĉi mi diros ĝustatempe kelkajn vortojn pri la materialo por
la vortaro. Multe pli frue, kiam mi serĉis kaj elĵetadis ĉion senbezonan
el la gramatiko, mi deziris uzi la principojn de la ekonomio ankau
por la vortoj kaj, konvinkita, ke estas tute egale, kian formon havos
tiu au alia vorto, se ni nur konsentos ke ĝi esprimas la donitan ideon,
mi simple elpensadis vortojn, penante, ke ili estu kiel eble pli mallongaj kaj ne havu senbezonan nombron da literoj. Mi diris al mi,
ke anstatau ia 11-litera „interparoli“ ni tute bone povas esprimi la
saman ideon per ia ekz. 2-litera „pa“. Tial mi simple skribis la mate-matikan serion da plej mallongaj, sed facile elparoleblaj kunigoj de literoj kaj al ĉiu el ili mi donis la signifon de difinita vorto (ekz. a, ab, ac,
a d,… b a, c a, d a, …. e, e b, e c,… b e, c e,… a b a, a c a, … k.t.p.). Sed
tiun ĉi penson mi tuj forĵetis, ĉar la provoj kun mi mem montris al
mi, ke tiaj elpensitaj vortoj estas tre malfacile ellerneblaj kaj ankorau
pli malfacile memoreblaj. Jam tiam mi konvinkiĝis, ke la materialo
por la vortaro devas esti romana—germana, ŝanĝita nur tiom, kiom ĝin
postulas la reguleco kaj aliaj gravaj kondiĉoj de la lingvo. Estante
27 *
1 trinkejo. 2 sukeraĵejo.
419
V. A. Jam presitaj leteroj
jam sur tiu ĉi tero, mi baldaŭ rimarkis, ke la nunaj lingvoj posedas
grandegan provizon da pretaj jam vortoj internaciaj, kiuj estas konataj
al ĉiuj popoloj kaj faras trezoron por estonta lingvo internacia — kaj
mi kompreneble utiligis tiun ĉi trezoron.
En la jaro 1878 la lingvo estis jam pli-malpli preta, kvankam inter
la tiama „lingwe uniwersala“ kaj la nuna Esperanto estis ankoraŭ
granda diferenco. Mi komunikis pri ĝi al miaj kolegoj (mi estis tiam
en 8-a klaso. de la gimnazio). La plimulto da ili estis forlogitaj de
la ideo kaj de la frapinta ilin neordinara facileco de la lingvo, kaj
komencis ĝin ellernadi. La 5-an de decembro 1878 ni ĉiuj kune solene
festis la sanktigon de la lingvo. Dum tiu ĉi festo estis paroloj en la
nova lingvo, kaj ni entuziasme kantis la himnon, kies komencaj vortoj
estis la sekvantaj:
„Malamikete de las nacjes
Kado, kado, jam temp’ esta!
La tot’ homoze in familje
Konunigare so deba.“
(En la nuna Esperanto tio ĉi signifas: „Malamikeco de la nacioj falu,
falu, jam tempo estas! La tuta homaro en familion unuiĝi devas K .)
Sur la tablo, krom la gramatiko kaj vortaro, kuŝis kelkaj tradukoj
en la nova lingvo.
Tiel finiĝis la unua periodo de la lingvo. Mi estis tiam ankoraŭ
tro juna por eliri publike kun mia laboro, kaj mi decidis atendi ankoraŭ
5—6 jarojn kaj dum tiu ĉi tempo zorgeme elprovi la lingvon kaj plene
prilabori ĝin praktike. Post duonjaro post la festo de 5-a de decembro
ni finis la gimnazian kurson kaj disiris. La estontaj apostoloj de la
lingvo provis paroleti pri „nova lingvo“ kaj, renkontinte la mokojn de
homoj maturaj, ili tuj rapidis malkonfesi la lingvon, kaj mi restis tute
sola. Antaŭvidante nur mokojn kaj persekutojn, mi decidis kaŝi antaŭ
ĉiuj mian laboron. Dum 5^2 jaroj de mia estado en universitato, mi
neniam parolis kun iu pri mia afero. Tiu ĉi tempo estis por mi tre
malfacila. La kaŝeco turmentis min; devigita zorgeme kaŝadi miajn
pensojn kaj planojn mi preskaŭ nenie estadis, en nenio partoprenadis,
kaj la plej bela tempo de la vivo — la jaroj de studento — pasis por
mi plej malgaje. Mi provis iafoje min distri en la societo, sed sentis
min ia fremdulo, sopiris kaj foriradis, kaj de tempo al tempo faciligadis
mian koron per ia versaĵo en la lingvo, prilaborata de mi. Unu el
tiuj ĉi versaĵoj („Mia penso“) mi metis poste en la unuan eldonitan
de mi broŝuron; sed al la legantoj, kiuj ne sciis, ĉe kiaj cirkonstancoj
tiu ĉi versaĵo estis skribita, ĝi ekŝajnis, kompreneble, stranga kaj
nekomprenebla.
Dum ses jaroj mi laboris perfektigante kaj provante la lingvon —
kaj mi havis sufiĉe da laboro, kvankam en la jaro 1878 al mi ŝajnis,
420
el la jaro 189?. — N-ro 3
ke la lingvo jam estas tute preta. Mi multe tradukadis en mian lingvon, skribis en ĝi verkojn originalajn, kaj vastaj provoj montris al mi,
ke tio, kio ŝajnis al mi tute preta teorie, estas ankorau ne preta
praktike. Multon mi devis ĉirkauhaki, anstatauigi, korekti kaj radike
transformi. Vortoj kaj formoj, principoj kaj postuloj puŝis kaj malhelpis unu la alian, dume en la teorio, ĉio aparte kaj en mallongaj
provoj, ili ŝajnis al mi tute bonaj. Tiaj objektoj, kiel ekz. la universala
prepozicio „je“, la elasta verbo „meti“, la neutrala, sed difinita finiĝo
„aŭ“ k.t.p. kredeble neniam enfalus en mian kapon teorie. Kelkaj formoj,
kiuj ŝajnis al mi riĉaĵo, montriĝis nun en la praktiko senbezona balasto;
tiel ekz. mi devis forĵeti kelkajn nebezonajn sufiksojn. En la jaro 1878
al mi ŝajnis, ke estas al la lingvo sufiĉe havi gramatikon kaj vortaron;
la multpezecon kaj malgraciecon de la lingvo mi alskribadis nur al
tio, ke mi ankoraŭ ne sufiĉe bone ĝin posedas; la praktiko do ĉiam pli
kaj pli konvinkadis min, ke la lingvo bezonas ankoraŭ ian nekapteblan
„ion“, la kunligantan elementon, donantan al la lingvo vivon kaj difinitan, tute formitan „spiriton“. (La nesciado de la spirito de la
lingvo estas la kaŭzo, kial kelkaj esperantistoj, tre malmulte legintaj
en la lingvo Esperanto, skribas senerare, sed en multepeza, malagrabla
stilo, — dume la esperantistoj pli spertaj skribas en la stilo bona kaj
tute egala, al kiu ajn nacio ili apartenas. La spirito de la lingvo
sendube kun la tempo multe, kvankam iom post iom kaj nerimarkite,
ŝanĝiĝos; sed se la unuaj esperantistoj, homoj de diversaj nacioj,
ne renkontus en la lingvo tute difinitan fundamentan spiriton, ĉiu
komencus tiri en sian flankon kaj la lingvo restus eterne, aŭ almenaŭ
dum tre longa tempo, malgracia kaj senviva kolekto da vortoj.) — Mi
komencis tiam evitadi laŭvortajn tradukojn el tiu aŭ alia lingvo kaj
penis rekte pensi en la lingvo neŭtrala. Poste mi rimarkis, ke la
lingvo en miaj manoj ĉesas jam esti senfundamenta ombro de tiu aŭ
alia lingvo, kun kiu mi havas la aferon en tiu aŭ alia minuto, kaj
ricevas sian propran spiriton, sian propran vivon, Ia propran difinitan