— Пасылайце,— прамовіў Лашковіч.
— Добра,— ажывіўся гаспадар.— Далей. Трэба перамовіцца з Радай украінскай грамады ў Мінску. Разам падаць пратэсты — найперш супраць гэтага узурпатара-прышэльца — губеранскаму камісару i ў Грамадскі камітэт, у Мінскі Савет, а то—i ў суд...
— Мы згодныя,— буркнуў Лашковіч.
— I вось што яшчэ...— уздыхнуў Скураны.— Як ні горка, але нам цяпер прыйдзецца адрачыся ад стаўкі на нашых халопаў. Яны — нам не апора. Яны аддаюць нас на згубу, як яўрэі Хрыста... Трэба шукаць апірышча сярод нашага адукаванага люду...
— Не трэба крайнасці, старшыня,— насупіўся Лашковіч.— Канечне, трэба будзіць сумленне, годнасць у нашага адукаванага люду, але не варта грэбаваць нашымі сялянамі. Змагацца за народ з непавагаю да народа — марны занятак.
— А што рабіць, калі ў нас такі несвядомы люд?! — зноў падхапіўся Скураны, нервова затупаў па пакоі. Невысокі, з выпхнутым жывоцікам. Нібы Напалеон.— I ц я п е р угодлівы, баязлівы! Дбае найперш пра свой жывот, а не пра душу альбо пра будучыню!
Пасля, калі пагаварылі i выйшлі на пазнаваты ўжо, але цёплы двор, загаварыў Васілевіч. Нібы апамятаўся.
— А ты ведаеш, Скураны гаворыць праўду...
— Якую? — рэзка запытаў Лашковіч.
— Пра нашых сялян...
— Канечне, наш люд з неразвітымі нацыянальнымі пачуццямі. Але...— скрушліва сказаў Лашковіч.— Але, дарагі мой, не будзем адварочвацца ад яго. Што ён такі — не яго віна, а яго бяда. Хто яго адукаваў, хто адкрыў яму вочы на ўсё? Наадварот, яго стагоддзямі тапталі, убілі ў галаву: ён — не народ, а быдла. Але нам трэба цярпліва будзіць яго, падымаць дух i гонар...
Праз дні тры Лашковічу пазваніў Фрунзе.
— Здароў, стары друг!
— Слухаю цябе, Міхаіл,— холадна адказаў ён, седзячы за старым сталом у магістраце i моцна прыціскаючы трубку да вуха.
— Дык, кажаш, закрычалі?! На ўвесь край?
— Закрычалі!
— Непрыстойна паводзішся, Максім,— сказаў Фрунзе.— Наўмысна дыскрэдытуеш, выстаўляеш шавіністам!
— А я, Міхаіл, лічу, што маю рацыю...
— Я перасцерагаў, Максім...— спакойна прамовіў Фрунзе.— Вы не паслухалі, пайшлі за панам, дык вось i майце...
— A ў чым вінаватая наша мова, Міхаіл? — з'яхіднічаў Лашковіч.— Чаму не пускаць яе ў нашы школы? Маўляў, з-за панскіх хітрыкаў? Ці, давай назавём рэчы сваімі імёнамі, з-за непавагі?
— Хораша апраўдваешся, але не зусім шчыра,— падсек яго Фрунзе, які выдатна ўмеў палемізаваць.— Не я асабіста настояў, каб не ўводзіць вашу мову ў школы. Так спачатку рашыла камісія, а яе падтрымаў з'езд. Дык што — я мусіў ісці супраць з'езда?
— Ты таксама хораша апраўдваешся, але таксама не шчыры...— пастараўся ўдарыць гэтак жа i Лашковіч.— Ты падстроіў, каб дэлегаты сагналі з трыбуны нашых прамоўцаў, каб прынялі такія, шкодныя нам, рэзалюцыі...
— Ну, Максім! — абурыўся Фрунзе.— Паклёп!
— А ты? Ты як паводзішся?
9.
З заявы Выканкома Савета сялянскіх дэпутатаў
Мінскай i Віленскай губерній
Выканком Савета сялянскіх дэпутатаў, які складаецца выключна з сялян i які сабраўся 7 мая першы раз пасля з'яўлення ў друку адкрытых лістоў «нацыянальнага беларускага камітэта» i ўкраінскай грамады з цэлым шэрагам абвінавачванняў супраць старшыні з'езда i Выканкома М. A. Міхайлава, лічыць сваім абавязкам выступіць з наступнай заявай:
1) Тав. Міхайлаў не вёў ніякай агітацыі супраць беларускай мовы ні на з'ездзе, ні да яго склікання.
2) Культурна-асветніцкая секцыя з'езда, у рабоце якой тав. Міхайлаў ніякага ўдзелу не браў, сапраўды прыняла рэзалюцыю пра выкладанне на рускай мове ў пачатковых беларускіх школах Мінскай i Віленскай губ., але такая пастанова была прынята па настойліваму патрабаванню сялян...
3) Няпраўда i тое, што тав. Міхайлаў не даваў на з'ездзе слова прадстаўнікам «нацыянальнага беларускага камітэта» i ўкраінскай грамады, якія ў сваёй зласлівасці не пасаромеліся нават аб'явіць тав. Міхайлава ворагам народа. Але мы ведаем, што чалавек, які на працягу 20 гадоў змагаўся за народную волю ў шэрагах сацыял-дэмакратычнай партыі, 2 разы прысуджаны да смяротнага пакарання i які адбыў 6 гадоў цяжкой катаргі, не быў i не можа быць ворагам народа. I тыя, хто супастаўляе імя тав. Міхайлава з епіскапам Яўлогіем, павінны сказаць, хто яны самі i што імі зроблена для вызвалення беларускага альбо іншага народа.
З'езд сваім настроем i рэзалюцыямі ясна паказаў, што не падзяляе поглядаў i памкненняў «Беларускага нацыянальнага камітэта» i не лічыць яго выказнікам поглядаў большасці беларускага народа.
Маючы на ўвазе, што дзеячы «Беларускага нацыянальнага камітэта» i ўкраінскай грамады ў сваіх адкрытых лістах перакруцілі добра вядомыя ім факты, каб узвесці на тав. Міхайлава гнюсны паклёп, Выканком Савета сялянскіх дэпутатаў пастанавіў: