— Кто такой?
Нагнаў строгасць на свой малады твар, паправіў кабур за паясніцаю: ведай, мы са зброяй, мы сіла! А па-другое, як i кожны вайсковец, можа, са злосцю зірнуў на яго, цывільнага: мы ў арміі, гаруем, а ты, здаровы бык, аціраешся ля жаночых спадніц!
— А ты хто такі? — не збаяўся, запытаў Янка.— Хто даў табе права марадзёрыць?
Прапаршчык, здаецца, адчуў, што перад ім не тутэйшы вясковы целяпень, а бывалы малады мужчына, дык трошкі памякчэў:
— Вы — хазяін?
— Што вам трэба? — Янка па-ранейшаму быў суровы. Нават злы. За армію, за салдат, якія вытвараюць вось такі грабеж. Нават i з-за таго, што разумеў: вайскоўцы не зусім вінаватыя, робяць тое, што ім загадалі.
Прапаршчык падышоў, расшпіліў скураную карычневую сумку з пазалочанаю зашчапкаю i дастаў з яе паперыну. Падаў.
— Вось распараджэнне на дадатковую рэквізіцыю ў насельніцтва фуража для патрэб Туркестанскіх часцей,— патлумачыў.— Распараджэнне ўзгоднена са штабам нашай Другой арміі i Земсаюзам.
Янка прачытаў тое, што было надрукавана на машынцы. Сапраўды, гэта быў высокі загад, дзе нават была пагрозная прыпіска: «...в случае неповиновения пресекать онное силой». Ён нічога не сказаў прапаршчыку, паказаў рукой на сценку, куды ўжо заварочваў з саньмі бацька.
Пад'ехаўшы, той адразу ж закрочыў сюды.
— Здраствуйця,— павітаўся, аддаючы павагу вайскоўцам.
Прапаршчык казырнуў.
— Вот папера. На новую рэквізіцыю,— прамовіў Янка i падаў бацьку лісток.
Бацька, паколькі слаба блізка бачыў, далека ад сябе аднёс паперу, паволі прачытаў.
— Вы б пачыналі ўжо з нас жывых скуру здзіраць...— калі дачытаў, прамовіў прапаршчыку.— Сабе на боты, на рукавіцы...
— Прыказ, хазяін.
— Вот ён, наш сын, на вайне быў, паранены,— пачаў шукаць паратунку бацька.— Фельдфебель. Георгіеўскі кавалер.
Прапаршчык ужо цяплей, нават з павагаю зірнуў на Янку.
— Дык дзеля чаго ён ваяваў, кроў ліў? Каб яго сям'ю абдзіралі, рабілі жабракамі? Каб мы не толькi марнелі, чэзлі, але i без пары без часу перамерлі як мухі?
Прапаршчык маўчаў, але сыходзіць з прыгумення не збіраўся.
— А ты чаго, чалавеча, дзверы ломіш? — нечакана накінуўся бацька на чужога селяніна.— Няўжо сам не гаспадар?
— Я ж... Загадалі...— збянтэжыўся той — прысадзісты, чорны, як цыган, з бояззю зыркаючы на прапаршчыка.
— Скуль жа такі паслужлівы?
— З Любчы.
— Вёска гаспадарлівая, кірмашамі добрымі слаўная, а ты, чалавеча, сабака! — са злосцю абразіў яго бацька, i здаючыся, бачачы, што паратунку i абароны няма, пайшоў праз дрывотню на той бок гумна, каб, мусіць, скінуць з гэтых дзвярэй крукі. Гаспадыня затрусіла подбегай за ім — падаць ключы.
Калі неўзабаве адчыніў на бакі двайныя дзверы, быў хмурны, збялелы як палатно, a маці ламала рукі i галасіла:
— Як жа мы датрымаем кароўку, каня да вясны? Колькі тут таго сена? За што нам такая кара? За якія такія нашыя грахі?
Вайскоўцы моўчкі зайшлі ў гумно, a селянін захітаў галавою:
— I праўда ж, наўрад ці хваціць самім да вясны...
Бацька не пазважаў на яго спачуванне, узяў з кутка тока драўляныя вілы i моўчкі, пералезшы цераз застаронак, пайшоў па адгародцы ў яе канец, дзе ляжаў абскублены пласт сена. У другой загародцы была яшчэ меншая горка — з ячнай i жытняй саломы ды з грацкоўя. Моўчкі пачаў браць зверху i шпурляць сюды, на ток, сена, а салдат i селянін узяліся падбіраць i ўкладваць на сані.
Калі няпрошаныя госці ад'ехаліся, бацька, замкнуўшы гумно ды страсаючы з грудзіны пацяруху, паскардзіўся Янку:
— Бачыш, сын, як мы жывём, як з намі лічацца... З вас, маладых, нямецкі кайзер кроў п'е, а з нас наш цар апошнія жылы выцягвае, скуру пачынае здзіраць... Хочаш не хочаш, а прыйдзецца скоpa да Гарбацэвіча i нам у пазыкі ісці, у даўгі залазіць... Змоладу быў сам сабе гаспадар, сваім усім абыходзіўся, а цяпер, на старасці... Абадралі як ліпку, да галецтва давялі... Дык дзеля чаго жыў, стараўся? Каб такое ўбачыць? Напакутавацца? Памерці, праклінаючы свет i сваё ўсё жыццё?
— Па ўсёй вялікай Расеі такое, тата...— прамовіў Янка.
— Не, мусіць, такога пекла, як у нас, нідзе няма...— пахітаў галавой уцямнелы бацька.— Ніякай спавагі ды справядлівасці... Што хочуць, тое i робяць... «На нужды арміі...» Але ж гэтыя нужды бяздонныя, як i ва ўсякага ненаеднага горла...
— Якраз з-за зацягненай вайны люд у Петраградзе забунтаваў...
— Што той люд зробіць супраць сілы?! — махнуў рукой бацька.— Заўсюды люд таўклі i глядзелі на яго як на быдла... Рабі! Давай! Цярпі! Маўчы!
Янка маўчаў. Па-першае, бацька, мудры чалавек, гаварыў праўду, а па-другое, добра не ведаў, што цяпер робіцца на франтах, у Петраградзе, нават тут блізка, у Мінску. Як вярнуўся дадому, дык нібы i зачыніўся за ім свет. Ведаў толькі тое, што скажуць старшыня Сяргеенка, айцец Феадор альбо раскватараваныя па Янкавінах афіцэры — тыя, каму траплялі ў рукі сталічныя газеты. Але газеты прыходзілі ca спазненнем альбо не ўсё з ix можна было зразумець, дык вёска, а з ею i бывалы ўжо чалавек Янка мала зналі, што недзе адбываецца i што з усяго гэтага выйдзе. Пра гэта, канечне, больш ведалі ў Мінску, у губеранскім горадзе i ў штабе Заходняга фронту, у Магілёве, у Стаўцы, дзе цяпер сам цар.