— Бач ты яе, не супакойваецца, — сярдзіта, нібы сама сабе сказала яна, але было не зразумела, што зэмка мае на ўвазе: ранку ці Юлю.
Ён узняў вочы, угледзеўся на аблачынку, якая зноў стаяла ля самага сонца. І раптам фізічна адчуў, што на яго нехта глядзіць. Радзім рэзка павярнуў галаву і амаль вочы ў вочы сустрэўся з нейкім чалавекам, які стаяў непадалёку і разглядаў яго. Ён быў звычайны — тыя ж рукі і ногі, тыя ж вочы і вушы, той жа рот, — і Радзім адно толькі падумаў, што і ў Дурбудзіі жывуць такія ж самыя, як і ўсюды, людзі.
Чалавек, нават сустрэўшыся з ягоным позіркам, не адвёў вачэй, не паварушыўся: стаяў як укопаны і засяроджана разглядаў яго, чамусьці больш за ўсё лоб.
Раптам ён падскочыў — Радзім убачыў, што чалавек зусім босы, — ляпнуў сябе рукамі па калашынні караткаватых, нехлямяжых штаноў, развярнуўся ў паветры і з нейкім гартанным крыкам — хлопец не разабраў ніводнага слова — пабег за вялікі, як сапраўдная гара, пагорак, што ўзвышаўся па другі ад бамбукавых зараснікаў бок.
Неўзабаве адтуль, з-за ўзгорка, выбегла шмат людзей — іх, канечне ж, прывёў той першы. Усе яны беглі ў іхні бок і штосьці крычалі. Ён зноў жа не мог разабраць аніводнага слова.
— Ведаеш, пра што яны верашчаць? — убачыўшы, што Радзім высільваецца, каб нешта разабраць, прыйшла на дапамогу Оя. — Яны крычаць: «Ён вярнуўся! Ён вярнуўся!»
— Хто вярнуўся? — нічога не разумеючы, спытаўся ён.
— Відаць, ты, — усміхнулася Оя.
— А як ты іх разумееш? — задумаўся Радзім.
— Вельмі проста. Яны дабаўляюць да кожнага склада «дур». «Дур-ён дур-вяр дур-нуў дур-ся!» Ён вярнуўся! Ды што я табе тлумачу. Вы ж таксама ў дзяцінстве гэтак забаўляліся: «Кірку кір-ды кір-і кір-дзеш?» Куды ідзеш?
Тым часам многа людзей падбегла да Радзіма, акружыла яго. Тутэйшыя крычалі, радаваліся, смяяліся. Хоць яму і цяжка было напачатку разбіраць словы, адкідваючы «дур», аднак праз нейкі час ён ужо ўсё разумеў і без Оінай дапамогі. Яны галёкалі, заходзіліся крыкам, аж стагналі:
— Ён вярнуўся!
— Ой, ён вярнуўся!
— Ай, ён вярнуўся!
— Вярнуўся наш дарагі заступнік!
— Пакутнік! Яго зняволілі! Пасадзілі ў астрог! А ён вярнуўся!
Адны цалавалі яму рукі, якія, як і адзенне, яшчэ пахлі мазутам і машынным маслам Вялікага Цмока; другія, укленчыўшы, злізвалі з чаравікаў пыл, спяшаючыся, разбэрсвалі шнуркі, каб дабрацца да ягоных ног. І ўсе чамусьці з задавальненнем і замілаванасцю глядзелі на яго лоб, далікатна вадзілі па ім пальцамі, спрабавалі нават вуснамі прыкладацца да таго месца, дзе ён раздушыў пчалу.
— Мечаны вярнуўся! — радасна роў натоўп.
Праз нейкі час яго падхапілі на рукі і пачалі падкідаць угору.
— Дур-ра! — крычалі тубыльцы. — Дур-ра!
Зверху ён бачыў, што не асталася без увагі і Оя. Яе акружылі жанчыны, сярод якіх было і некалькі мужчын. Яны адзявалі ёй на рукі нейкія бранзалеты, пярсцёнкі, устаўлялі ў вушы і нават у нос колцы, завушніцы, на шыю вешалі даўгія і бліскучыя ланцужкі, каралі.
Паставіўшы яго на ногі, дурбуды ўзяліся за Ою. Яны падкідалі яе, крычалі:
— Хвала, хвала самай цудоўнай жанчыне — жонцы самага слаўнага чалавека!
І натоўп, аж шалеючы, выў:
— Дур-ра! Дур-ра!
Звінелі колцы, ланцужкі і іншыя бразготкі, начапляныя на дзяўчыну, а яны падкідалі яе з кожным разам ўсё вышэй і вышэй.
— Няхай жыве найпрыгажэйшая ў свеце жанчына!
— Дур-ра! Дур-ра!
Каля Радзіма раптам затрымаўся нейкі дзіўнаваты чалавек. Ён вылучаўся з натоўпу — і паводзіны яго былі крыху іншыя, і вочы не затуманеныя: яны глядзелі спакойна і засяроджана.
— Ненармальныя, — нібыта сам сабе прамовіў ён, але Радзім, хоць чалавек і глядзеў у другі бок, зразумеў, што гаварыў незнаёмец менавіта да яго.
Ён нічога на гэта не адказаў. Баяўся адкрывацца перад незнаёмым чалавекам: а раптам той знарок правакуе яго на такую небяспечную размову? Тым больш што хлопец ужо заўважыў: за ім настойліва назіраюць з натоўпа два-тры хутчэй за ўсё сакрэтныя агенты, — такія ўчэпістыя, халодныя, неміргаючыя вочы бываюць толькі ў іх.
Радзім міжволі зірнуў у той бок. І чалавек, што стаяў побач — ён, здаецца, і не бачыў гэтага погляду, — загаварыў зноў даверліва, як сам да сябе:
— Ага, правільна — гэта нашы сакрэтныя супрацоўнікі. Саксупы. Яны ў нас з пароды змей. Бачыш, вочы? Зірні, колькі ў іх пагарды, холаду. Яны, здаецца, як і ў гадзюк, зацягнуты тонкаю празрыстаю плеўкаю.
Дурбуд, мусіць, у мэтах канспірацыі ўсё яшчэ не глядзеў у яго бок.
— Грайка! Грайка! — крычалі людзі і падкідвалі Ою. — Дур-ра!