Сала, мяса і пшаніцу —
Ўсё аддалі за граніцу,
А гнілую кукурузу —
Для Савецкага Саюзу!
Мама разгублена прамовіла: «Сынок, я ж прасіла пра коціка і лісічку...» Правяральшчык зарагатаў, і тата застаўся пракурорам.
Стасункі з цэнзурай ужо ў якасьці літаратарапачаліся на пачатку 1980-х.
Тады няпроста было разабрацца, дзе па тваім тэксьце пахадзіла рука цэнзара з адпаведнай установы, а дзе — звышпільнага рэдактара, які кіраваўся вядомым прынцыпам, здаецца, некага з герояў Салтыкова-Шчадрына: «Лучше перебдеть, чем недобдеть» .
Адно зь першых маіх апавяданьняў называлася «Маналёг сьвятога Пётры» . На старонках газэты «Літаратура і мастацтва» яно ператварылася ў «Маўклівы маналёг» . Мне патлумачылі, што ніякіх сьвятых не павінна быць ні ўвогуле, ні, пагатоў, у літаратурных творах.
Як неўзабаве высьветлілася, у творах не павінна было быць і міліцыянтаў. Прынамсі такіх, як у маёй дэбютнай аповесьці «І вярталіся мы» , дзе міліцыя на гарадзкой вуліцы пакавала ў «варанок» маладых калядоўшчыкаў- «нацыяналістаў» . Трэба аддаць належнае супрацоўнікам часопісу «Маладосць» : саму гэтую сцэну яны абаранілі, трансфармаваўшы міліцыянтаў у дружыньнікаў.
Я мог суцешыцца хіба тым, што ў эстонскім перакладзе аповесьці, зробленым сьветлай памяці Олевам Йыгі для знакамітага тады на інтэлектуальных абшарах СССР часопісу «Vikerkaar» ( «Радуга» ), дзейнічалі ўсё ж не дружыньнікі, а доблесныя беларускія міліцыянты. У Эстоніі цэнзарскія нажніцы былі значна лагаднейшыя. Маленькі раман майго ўлюбёнага Яана Кроса называўся «Чатыры маналёгі з нагоды сьвятога Георгія» , а не якія-небудзь «Чатыры маўклівыя маналёгі» .
Цяперашняя ўлада сьцьвярджае, што ў Беларусіцэнзуры не існуе.
Праілюструю гэта на прыкладзе сваёй кніжкі прозы «Ордэн Белай Мышы» , што некалівыйшла ўсьвет —як нідзі .на —у выдавецтве «Мастацкая літаратура» . Кажу «як ні дзіўна» , бо ў 1997-м у часе аздараўленьня выдавецкіх шэрагаў, даверанага тагачаснаму старшыню Дзяржаўнага камітэту друку палкоўніку Замяталіну, мяне «зачысьцілі» зь дзівоснай фармулёўкаю: «за выпуск исторической и другой сомнительной литературы» . Дарэчы, вельмі эфэктыўнае вырашэньне цэлага комплексу праблемаў, у тым ліку і цэнзурных.
Напэўна, недабітыя ў колішнім родным выдавецтве нездаровыя сілы ў 2003-м вырашылі зрабіць мнетой кніжкаю такі сабе падарунак-кампэнсацыю дапяцідзесяцігодзьдзя. Але рэдактарка адразу паведаміла, што ў Міністэрстве інфармацыі ў будучайкнігі ўжо ёсьць куратар. Неўзабаве гэтая засакрэчаная асоба падала праз рэдактарку свой голас.
У апавяданьні, што дало кніжцы назоў, быў эпізод, дзе кароль і ягоны госьць-пісьменьнік падчас вячэры ядуць барановую смажанку з чарнасьлівам. Манарх тлумачыць, што яны цешаць страўнікі традыцыйнаю пачосткай іхняй дынастыі. Яна, маўляў, упершыню зьявілася ў XVI стагодзьдзі пасьля разгрому войскам яго далёкага продка «арды нашага заклятага суседа і сябра вялікага князя Івана» .
Міністэрскаму куратару не спадабалася імя вялікага князя, якое магло прычыніць шкоду сучасным інтэграцыйным працэсам. Тады я, ужо ня верачы ў выхад кнігі, з дулінай у кішэні прапанаваў за клятага сябра Івана замяніць на Вавана. Магчыма, вы здагадаліся, хто меўся на ўвазе. Куратар, тымня менш, застаўся задаволены. Падобным чынамразьвязаліся й іншыя вузельчыкі, якія шкодзілі інтэграцыі. У майго апекуна відавочна было пачуцьцёгумару, і, па гамбурскім рахунку, ён быў за нас.
Нарэшце кніга зьявілася. Раней, чым да мяне, янатрапіла ў рукі мастака Аляксея Марачкіна, малюнкіякога аздаблялі выданьне. У тэлефоннай размовеАляксей рагатаў і лаяўся. У вусатага пэрсанажана першым шмуцтытуле вусікі ў некалькі разоўвырасьлі і закруціліся накшталт дон-кіхотаўскіх.
Яшчэ на адным малюнку ў фантасмагарычнайістотыз мужчынскімі полавымі прыкметамі гэтыясамыя прыкметы былі роўна напалову абрэзаныя...
Потым высьветлілася, што перад самым падпісаньнем кнігі ў друк у мастацкую рэдакцыю ўварваўся чалавек зь міністэрства. «Нам і так за Арлова яйцы адкруцяць! — крычаў ён. — А тут яшчэ Марачкін мужыка зь яйцамі намаляваў! І гэтага вусатага ў дадатак!» Самае цікавае, што ў афармленьні мы выкарысталі малюнкі, зробленыя гадоў дваццаць пяць таму. Насамрэч прататыпам чалавека з вусамі быў старшына, які даўся Марачкіну ў знакі, калі той служыў у войску.
Потым было маё маленькае інтэрвію газэце «Известия» , якое абсалютна блізка да рэальнасьці называлася «Цэнзура адрэзала органы» . У выніку дырэктар «Мастацкай літаратуры» Мачульскі паабяцаў, што ня будзе мяне друкаваць дзесяць гадоў. Дзевяць прайшло. Можа, дырэктар нешта ведае... Паколькі ўжо даўно друкуюся ў выдавецтвах недзяржаўных, цяпер мяне больш займае праблема самацэнзуры. Пару гадоў назад музыка Зьміцер Вайцюшкевіч даў мне сяброўскую пара ду не карыстацца ненарматыўнай лексыкай. І паабяцаў, што, калі я выпраўлюся, абавязкова напіша на мой верш песьню. Я выправіўся, і ён сапраўды паклаў верш «Пасьля тваіх званкоў» на музыку.