Я ведаў, што палешукі, калі што, народ зацяты, таму загаварыў першы.
— Янко Іванавіч, як ноч прайшла?
— А так собі. А от днямі... прыйшла ў суседні раён на ферму грузавая, з кабіны вылез малады чалавек з чорнай барадой, даў загадчыку фермы і галоўнаму заатэхніку нейкія дакументы з важнымі пячаткамі. Кузаў машыны быў загружаны свіннямі. На лясной дарозе машына з’ехала ў канаву, упала на бок — і свінні ўцяклі ў лес. Якраз патрапіла міліцыя, дакументы на свіней аказаліся падробленымі, чорная барада таксама была робленай, міліцыя свіней не знайшла, выклікалі «спецназаўцаў». Яны знайшлі свіней ажно ў Белавежскай пушчы, але на абарону беглых свіней дружна выступілі ўсе белавежскія дзікі-вепрукі; і ахова адступіла.
— Ай, Янко! Пайшоў ты!..
— Гэны ліс муй! I ныкуды я ны пойду. Гэто вытэ, могілёўскы ды вітэбскі, можэтэ куды заўгодно пуйты, а мы, полышукі — ны! I мова наша будэ вічно! Мы і ў райком прыходылы з ею і зарэ до вэртыкалі звэртаемоса по-свойму, і нас заўшэ чулы й чуюць. Го!
— Дзякуй табе, Янко! Дзякуй, што ты ёсць!
Янко быццам і не чуў мяне — так загарэўся ў самім сабе, працягваў:
—I ўсі ховаюцца ў нашых лісах! Особлыво, пудбыты...
Янко схамянуўся, ажно прыўстаў:
— А дэ ж журавэль?..
Ён устаў з зямлі, узяў ружжо, выйшаў з палаткі, зняў з галавы картуз, кінуў яго у гушчар, прыслухаўся, пайшоў за картузам, шукаў яго там, шукаў — не знайшоў. Я выйшаў з палаткі дапамагчы яму. I здагадаўся я глянуць угору, на старую яліну над падлескамі: картуз гойдаўся на шырокай лапцы — бо ён здольны, як лёгкі дыск, пушчаны рукой понізу, завярнуць па крывой угору. Мы з Янкам шышкамі збілі картуз з яліны.
— Дэ ж він подіўса? — гэта Янко зноў пра жураўля. Памаўчаў. I раптам сказаў мне на вуха: — А вітэ... вітэ, часом, ны ховаетэсь тут?
Два дні я чакаў, што ён, нарэшце, спытаецца, чаго я тут. Пытанне было ў лоб, і я наўпрост адказаў:
— Хаваюся!
Янко доўга глядзіць спадылба мне ў вочы.
— Ны шуткуетэ?
Цяпер я не адказаў яму. Ён павярнуўся і лёгка пайшоў між соснаў і ялінаў на прасеку, але хутка вярнуўся, сказаў:
— Вітэ пробачтэ, оно я скажу участковому...
I не пабег — пайшоў спаважна, нетаропка, як гаспадар гэтага лесу, гэтага краю, Янко, ад якога цяпер залежаў лёс і падбітага жураўля, і мой лёс... Але ж я не падбіты і не птушка... А можа і падбіты? Толькі не хачу ведаць гэтага, а Янко... ён, мусіць, ведае: вока ў яго пранізлівае.Я схадзіў у Баброўню, у краму, узяў там марожанай рыбы, хлеба, яшчэ сяго-таго. Рыбу варыць не буду: журавель, здаецца, будзе глытаць яе сырой. На ўскрайку ляжала даўно ўтравелае, але не зусім гнілое дрэва з абламаным голлем. Я прыўзняў яго за камель: у чорнай сырой зямлі гэтулькі чарвякоў заварушылася, ружовых, жоўтых. Схадзіў у палатку за бляшанкай, набраў у яе чарвякоў разам з зямлёй, і ўсё — рыбу, чарвякоў, ваду у слоіку — занёс пад хваінку, нахіліў там шырокую зялёную папараціну...
Сяджу на пні. Яшчэ даволі рана для абеда. Цішыня ўлесе за спінай і на шашы. Але во шышка яліны ўпала на мяне, і я здрыгануўся...
Ах, Янко, Янко! Вывеў ты мяне з раўнавагі, парушыў мой спакой, а я ж гэтага спакою шукаў, быў знайшоў тут, ведаў жа куды еду, чаго хачу, ты ж мяне тут за якія суткі клопатам паспеў ужо звязаць то з жураўлём, то з гарэлкай, то з участковым... На пні мне стала мулка, і я споўз з яго, прыхінуўся спінай да кары, сядзеў на мяккай, цёплай зямлі між вузламі кораня. Адсюль добра бачыцца і чуецца зялёнае ўлонне і сіняе нябессе... Ну, Янко!.. Што ж, буду чакаць і нашага з табой жураўля, і нашага ўчастковага. Не адышоў я ў гэтым лесе ад неспакою ў гэтым свеце. Чорт з вамі! — адыду ж, уцяку зноў у маладосць. Сам бачу, што чалавеку на парозе старэння, калі ён застаецца сам з сабой, так люба ўспомніць тое, што ўжо вельмі далёка — як у нейкай Азіі, за нейкай станцыяй Есіль, на беразе Ішыма...
На станцыі Есіль наш цягнік, нарэшце, спыніўся, і мы, студэнты-другакурснікі з заходнебеларускага горада, пагрузіліся ў машыны з высокімі бартамі, і тыя машыны бясконцай стэпавай дарогай павезлі нас кудысьці на ўсход. У кузавах мы стаялі, сядзелі, віселі на бартах і ўсе дзвесце кіламетраў да цэнтра саўгаса трасліся, а камсорг, адзіны на курсе студэнт-камуніст, Жыгун размахваўля кабіны рукой, ляскаў на цвёрдых каўдобінах бліскучымі ўстаўнымі зубамі і ўсю дарогу спяваў-гарлаў адно і тое ж: «Здравствуй, земля целинная!» Спачатку дзяўчаты яму падпявалі, але потым, стомленыя дарогай, сціхлі і толькі, калі асабліва трасло, стагналі: «Ой, мама!» А мне ўсю дарогу да Есіля было сумна — таму што сумна глядзела ў стэп русавалосая дзяўчына. Яе вялікія шэрыя вочы слязіліся ад удараў стрэчнага ветру, яна выцірала іх ражкамі белай касынкі, цёрла кулачкамі, але ўсё глядзела ў стэп і дзівілася з таго, як гэта кусцікі кавылю з коранем вырываюцца з зямлі і нясуцца, нясуцца паперадзе і збоч машыны і знікаюць у стэпе. Мне сумна было, і ўсю дарогу ад нашага Палесся да Есіля, таму што сумныя былі яе вочы. Я бачыў гэтыя вочы, калі праходзіў па вагоне: Тоня сядзела ў кутку купэ і глядзела за акно. За акном беглі і беглі назад лясы, палі, азерцы, хаты... I аднойчы, ужо недзе на мяжы з Расіяй, мне раптам падалося, што на нейкім паўстанку Тоня выйшла з вагона — і раптам бачу: яна стаіць на пагорку, пад бярозай, махае ўслед цягніку рукою, яе светлая сукенка і русыя косы паляцелі з ветрам на захад, і ўся яна знікла, а мне ўдарыла ў галаву: каму яна махнула рукой на развітанне, каму?.. Я вярнуўся назад у вагон: Тоня сядзела ў сваім кутку, паклаўшы галаву на рукі... Я замарудзіў крок — яна расплюшчыла вочы і неяк зусім бяздумна зірнула на мяне. Побач з ёю і насупраць, на лаўках, сядзелі, прыціскаліся адна да адной дзяўчаткі-аднакурсніцы і драмалі. Я быў спыніўся —навошта? Не ведаю. Але Тоня заплюшчыла вочы, і я пайшоў далей у сваё, суседняе, купэ. Сеў на лаўку між хлопцаў, яны таксама ўсе драмалі, а Жыгун нават хроп — на ўвесь вагон, па-балынавіцку, нібы малады гаспадар жыцця, які на хвілінку прыкарнуў перад вялікай бітвай за светлае будучае чалавецтва. За вагонным акном ужо добра ўвечарэла. У вагоне стаяла слабое электрычнае святло, зорак у небе над бранскімі лясамі не было відаць... Я падумаў, што гэта ў сне, але калі сцішыў дыханне, услухаўся ў цішыню і стук колаў, то — нечакана і з асцярожнай радасцю зразумеў: не, то не ў сне, то за перагародкай, у тым купэ, нашыя дзяўчаты ціха, задуменна, быццам кожная сама сабе спяваюць: « Аў полі вярба нахілёная...» Я слухаў, слухаў, заплюшчыўшы вочы, шукаў, шукаў Тонін голас, але голасу яе так і не знайшоў... Раніцай, недзе за Пензай, калі паравоз гудзеў над рускай бязлеснай раўнінай, Жыгун у тамбуры, адзін на адзін, сказаў, даючы мне цыгарэту: «Казлоўская толькі што данесла мне: Тоня ноччу прашаптала ў сне імя... Але не тваё. Не скісай, дружа, трымай хвост! Ну!» — і ён злёгку ўдарыў мяне кулаком у грудзі. Высокі і тонкі, як жэрдка, Жыгун маленькімі праніклівымі вачыма глядзеў — як скрозь мяне — далёка ўперад. I ён падтрымаў мой дух. Я нутрана ўзбадзёрыўся, сказаў Жыгуну: « Дай руку!..» Але ўсё роўна мы з Тоняй ехалі і праз Волгу, і па Урале, і пасля Есіля, да берага Ішыма — абое самотныя: я сумаваў таму, што яна была побач, яна сумавала таму, што нехта быў ад яе далёка... Хлопцы днямі бадзяліся па ўсім цягніку, выходзілі на пероны буйных станцый, у вакзальных буфетах адшуквалі піва, хадзілі ў тыя вагоны, дзе «жылі» старшакурсніцы, вадзіў іх туды Жыгун — на правах былога інструктара райкома камсамола і цяперашняга камсорга філфака, а я больш сядзеў у сваім купэ з разгорнутай кнігай-раманам Гардона «Да сгинет день...», і мне не чыталася, усё думалася: хай бы згінуў той вечар... У той вечар мы ўсёй групай# сабраліся ў інстытуцкай аўдыторыі, і я чытаў на памяць хлопцам і дзяўчатам вершы тых паэтаў, пра якіх яны ў школе толькі нешта чулі або зусім не чулі, — чытаў Блока, Ахматаву, Ясеніна, нашых, забароненых тады, Дубоўку і Пушчу. Аднакурснікі-першакурснікі здзіўлена слухалі, а калі мы ўсе гуртам ішлі ў інтэрнат па сухім асеннім лісці, нам было гэтак добра ў той ціхі свежы вечар. Тоня ў вестыбюлі інтэрната, адкінуўшы рукой на плячо хвалю русых валасоў, ціха сказала мне: «Толя, перапішы мне Блока...» «О подвигах, о доблести, о славе...» I перапішы мне, калі ласка, Дубоўкаў верш пра Беларусь-шыпшыну... I прынясі ў нядзелю... Я буду чакаць...»