229
Ай, Тоня, Тоня! Як ты хораша тады ў пакоі казала па-беларуску... Я зайздросціў табе — што ты адтуль, з невядомай мне Клеччыны і бацька твой быў і камсамольцам, і тэбэшоўцам у той Беларусі, а ты яго дачка і так хораша кажаш на роднай, матчынай мове... I ў свае семнаццаць гадкоў ты ўжо зведала палітычны ціск: з-за таго «Калосься» з роднага гарышча табе не далі медаля... А чорт з ім, з тым медалём, абы ў цябе былі такія прыгожыя вочы — кажаш, такія, як у бацькі твайго? У мамы, кажаш, чорныя вочы?.. Ну, дзякуй табе, дзяўчыначка, за паляндвіцу і за гарбату. Нічога, што нашыя кубачкі даўно астылі — бо я слухаў цябе, піў тваю мілую гаворку і надоўга апускаў свае вочы, глядзеў у стол, у кубачак — мне было неяк няёмка і нават трывожна бачыць твае вочы. I я нават бы падумаў, што во як блізка, пад адным сталом, твае ногі ў чорных чаравічках і калені пад квятастай, гэткай просценькай паркалёвай сукенкай... Упэўнены: гэтую сукенку пашыла табе мама недзе там, у вёсачцы ля Клецка... Дзякуй за гарбату — ад яе ішоў гэткі незвычайны водар... гэта, кажаш, водар рамонка і дзяцельніка? I крыху мяты?.. I было ж мне, дзяўчынка, тады з чаго ап'янець... А ты ж і мяне слухала, падперла далонькай шчаку — калі я казаў табе пра сваё далёкае Дняпро, пра свае родныя Ямнаўку і Вікоўку, пра пасляваенныя Чорныя Пескі ля Ясельды, пра палонных немцаў у маёнтку, пра тое, як я ўдарыў аднаго з іх кулаком у жывот — гэтак адпомсціў за пагібель маёй маладой мамы... 3 таго дня ў тваім, дзяўчыначка, пакоі я ўжо сціхаў прад табою і пры сустрэчы ў калідорах, і на вуліцы... Не ведала ты толькі аднаго: чаму перасталі мы напрыканцы нашай першай студэнцкай восені збірацца вечарамі ў інстытуцкай аўдыторыі. Таму што вы ўсе прыйшлі, а я ўзяў і не прыйшоў... таму што Жыгун сказаў мне ў калідоры днём: не трэба збірацца, і не трэба чытаць вершаў. I сказаў Жыгун, што намі, асабліва мною, зацікавіліся... Вось чаму я перапісваў адной табе ў сшытак цікавыя вершы, асобныя строфы, нават асобныя радкі... Ты прапанавала мне запісаць свае вершы — і я гэта зрабіў: запісаў свае вершы ў твой сшытак. Ты мне нічога пра іх не казала, толькі іншы раз здзіўлена глядзела на мяне... А я думаў, ты хоць крыху ўсміхнешся, калі прачытаеш: «Па вуліцах плыў тапаліны пух — за горад, за рэчку, у белае мора рамонкаў...» I дзякуй гэтаму Жыгуну: пасля яго папярэджання я стаў больш задуменным, такімі ж задуменнымі, нават нейкімі таямнічымі сталі мае ўласныя радкі. I яшчэ дзякуй Жыгуну за тое, што вечарамі іншы раз мне было прыемна з хлопцамі-фізматаўцамі адчуць смак і сілу віна таннага, цёмнага, яго мы закусвалі камсой і хлебам. Дзякуй студэнцкім чорным віну і хлебу і белай салацы! Будзь здарова, дзяўчынка!.. Заўтра мы з Васем, якому не даецца вучоба і ён ні слова не можа сказаць на семінарскіх занятках, пойдзем у гарваенкамат — прасіцца, каб нас узялі добраахвотнікамі ў Венгрыю, каб з-задушыць там чоррную кантр-рэвалюцыю, абараніць нашага др-руга Р—ракашы... Будзь здарова, дзяўчынка!... Не з-за тваіх вачэй хачу загінуць у Венгрыі, а з-за Р—ракашы! Вып'ем, хлопцы, яшчэ! Тэорыю маар-рксізма-л-ленінізма вывучым там, на вуліцах Б-будапешта, ля возера Б-балатон! Будзьце здаровыя, хлопцы! Будзь здароў, Хрушчоў! Хай тут сядзіць у аўдыторыях Жыгун з дзяўчатамі і хай ён толькі паспрабуе глянуць на Тоню, на яе ногі, хай толькі пасмее!.. Ах, Толя, Толя, не ўзялі цябе з Васем у Венгрыю, сказалі: «Марш на лекцыю! Але помніце: спатрэбіцеся — паклічам».
...Цягнік грукацеў на рэйках, прада мною на століку ляжала разгорнутая кніга «Да сгинет день...», але я не чытаў... А калі нас, нарэшце, прывезлі ў цэнтр саўгаса і мы сядзелі на чамаданах, на рукзаках ля канторы, я рашуча падышоў да Тоні, узяў яе за руку, адвёў у бок ад дзяўчат (ад нечаканасці яна не супраціўлялася, здзіўлена-паслухмяна ішла за мною) і сказаў: «Тоня, не сумуй! Усё будзе добра! Павінна быць добра!» Яна ціха сказала: «Дзякуй, Толя» і пайшла да дзяўчат. I тады я зразумеў, што не кахаю Тоню — бо мне стала неяк вельмі лёгка на душы, і я казаў ёй у сабе: я думаў, што кахаю цябе, ажно — не, я й найдалей буду добра пра цябе думаць, па-сяброўску да цябе адносіцца, чым змагу — дапамагу, уратую, можа, у якой бядзе, у мяне не слабыя рукі — змагу, калі надарыцца, абараніць цябе, толькі будзь, дзяўчынка, шчаслівай — я не ведаю, з кім, але будзь шчаслівай, бо ты ж прыгожая і разумная, мне, вядома, горка — бо ты і ў жыцці і ў літаратуры любіш амаль усё тое, што і я, і мне з табою добра было б, можа, усё жыццё, але... але хай табе будзе добра... і сэрцу майму не будзе балюча, во — яму ўжо стала лёгка-лёгка... Усё гэта я сказаў у сабе, ёй тады — недзе ў цэнтры Азіі, ля Ішыма — прытока Іртыша. А куды ўпадае Іртыш? У Об? А тая рака — у Паўночны Лядовы акіян? Вось дзе мы, дзяўчынка з-пад Клецка... «і з-пад Слуцка, і з-пад Клецка едзе служба маладзецка...» Куды і чаго?.. Казакі Ермака прыйшлі на Ішым і Іртыш — няўжо дзеля таго прыйшлі, каб потым, праз стагоддзі, сюды прыйшлі і мы, палешукі і паляшучкі з Беларусі? I гэтыя палешукі і паляшучкі начавалі на саломе ў прасторным саўгасным клубе, і сцены клуба пахлі глінай, і праз выбітае акно дзівіўся на нас вялікі і жоўты азіяцкі месяц — з чорнага неба. Во ажно куды заляцела самотная птушка з Беларусь. Мне не спалася. Я прыўстаў на падлозе і ўбачыў той месяц ужо не ў акне, а ў шырока расплюшчаных вачах — блізка, амаль побач... Але мне было лёгка на душы — бо я ведаў, што вочы гэтыя і расплюшчаныя, і самотна свецяцца, і не спяць не для мяне. Раніцай нас дзвюма машынамі завезлі ў пасёлак — на самы бераг Ішыма. Мы, хлопцы, адразу кінуліся да вады, стаялі на высокім пясчаным беразе. Унізе, пад берагам, з вады густа раслі кусты тальніка, і мы ляцелі над імі, падалі ў свежую, жаўтаватую ваду, вынырвалі з яе, бадзёра фыркалі і, хто мог адужаць, плылі на той — нізкі, у траве, бераг. Я адужваў — бо мне стала так лёгка. I яшчэ таму адужваў шырокую раку, што — чорт вазьмі! — на высокім беразе стаялі, глядзелі на нас нашыя дзяўчаты і сярод іх — Тоня, у светлай сукенцы, сукенка ад ветру білася, білася ўяе на нагах, і косы ляцелі з ветрам, яна лавіла іх тонкімі, да плеч голымі рукамі. I Тоня весела — можа, упершыню за ўсю доўгую дарогу смяялася, і ўсе дзяўчаты смяяліся: пхалі з берага ў ваду адзетага, у штанах, Жыгуна, ён адмахваўся ад іх рукамі і нагамі, уцякаў па беразе, дзяўчаты даганялі яго, а задзірыстая, самая смяшлівая Оля Казлоўская ўсё мералася, чаплялася, каб расперазаць яму рамень у штанах, і крычала: «Камуністы! Наперад на ўзяцце Ішыма!» Раптам Жыгун хапае доўгімі рукамі Олю і Тоню за таліі і валачэ іх на край берага, Оля вырвалася з яго рукі, а Тоня... Яна ступіла на самы край берага, перастала смяяцца і моўчкі і — я ведаў, хоць не бачыў яе вачэй з другога берага — задуменна глядзела ў глыбокую ваду. Я кінуўся ў раку, плыў, задыхаючыся, глытаючы ваду. I калі ўхапіўся рукамі за тальнік і за бераг, а потым выскачыў на бераг, — дзяўчаты, на чале з Жыгуном, ужо ішлі стэпам у пасёлак...